Այսպէս է ասում Տէրը. «Ոչ ոք ճրագ վառելով ծածուկ տեղ չի դնի, այլ կը դնի աշտանակի վրայ, որպէսզի մտնողը լոյս տեսնի։ Մարմնի ճրագը աչքն է. երբ աչքը առողջ է, ամբողջ մարմինը լուսաւոր կը լինի, իսկ երբ աչքը պղտոր է, մարմինն էլ խաւար կը լինի» (Ղուկաս 11:31-32)

Ոչ միայն հացիվ․ Սևանավանք

Սևանի վանական համալիրը, որը հայտնի է նաև Սևանավանք անվանումով, գտնվում է համանուն թերակզու բարձունքի հյուսիասահայաց հատվածում:

Սևանա թերակզին /նախկինում կղզի), որպես բնակավայր հայտնի է դեռևս բրոնզե դարից: Իսկ ահա հեթանոսական շրջանում,, ինչպես նշնում են որոշ ուսումնասիրողներ կղզում եղել է ութ մեհյան, սակայն նրանցից մեկն էր ծառայում, որպես ծիսարան: «Կղզին Գեղամա ուներ Մեհեան-, գրում է Էջմիածինի սինոդի անդամ Մանուել Կյումուշխանեցին,- պարսպեալ ամուր պատուարավ և դղեկոք, զտունն Մեհենից...»:

Ըստ ավանդության Գրիգոր Լուավորիչը, քրիստոնեությունը Հայաստանում տարածելիս, 305 թվին Տրդատ թագավորի հետ եկել է Սևանա կղզի: Նրանց պահանջով քանդել են մեհյանը, բագինը նետել ջուրը և տեղում կառուցել են տվել ս. Հարություն տաճարը, ապա նրա մոտ՝ ս. Կարապետ մատուռը: Գրիգոր Լուավորիչը կանգնեցնում է փայտե խաչ օծում այն, մկրտում մարդկանց և կղզում թողնում Կեսարիայից իր հետ բերած հոգևորականների, որոնք սկիզբ են դրել Սևանա վանքի կրոնական կյանքին: Հետագայում Ներսես և Սահակ կաթողիկոսները կղզում հաստատել են աղոթավորաց միաբանություն:

V դ. Մովսես Խորենացու վկայությամբ, Եվսեբիոս Կեսարացու «Եկեղեցական պատմության»՝ Մեսրոպ Մաշտոցի պատվերով կատարված հազվագյուտ թարգմանությունը պահվում էր Գեղարքունիքում։ Նման ձեռագիր պահելու փաստը մասնագետներին հնարավորություն է տվել եզրակացնելու, որ Գեղարքանիքը Սևանա կղզին է, որտեղ եղել է հայ առաջին մատենադարաններից մեկը, ուր, որպես ապահով վայր, պահվել են արժեքավոր ձեռագրեր։ Փաստորեն, Սևանի մատենադարանը հայոց ամենահին մատենադարանն է, որը գոյատևել է V—XX դդ՝ շուրջ 1500 տարի։

Սևանի մատենադարանի նման «զինարան» ունեցող վանքը չէր կարող դպրոց, ինչպես նաև գրչության կենտրոն չունենալ։ Հիրավի, Սևանա կղզին նաև Հայաստանի հնագույն գրչության կենտրոններից է, որից, դժբախտաբար, քիչ բան է մեզ հասել, պատճառը ձեռագրերի ծովամույն լինելն է։

XVIII դարում Սիմեոն կաթողիկոսի՝ միաբանություն այցելելու կապակցությամբ, Սևանի առաջնորդ Հովհաննեսը, կաթողիկոսի բարկությունից վախենալով, բազմաթիվ վնասված ձեռագրեր թափում է լիճը։ Այդուհանդերձ 1890 թվականին, երբ կազմվեց վանքի գրացուցակը, այնտեղ կար ավելի քան 800 կտոր գիրք, որոնցից ամենահինը X դարի ձեռագիրն էր: Անգամ 1911 թ., երբ եղած գրականությունը Էջմիածինի մատենադարան էր տեղափոխվում, ասյտեղ պահվում էր 112 ձեռագիր, 541 հնատիպ գրքեր:

Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Սևանա կղզին եղել է հայերի կողմից արաբների դեմ մղված պայքարի թատերաբեմներից մեկը: 925 թվականին Սևանա կղզում է ապաստանում Աշոտ Երկաթը: Արաբները Բեշիրի գլխավորությամբ, հետապնդելով Աշոտին բանակում են ափամերձ հատվածում: Սակայն հայոց թագաժառանգը, վաղ առավոտյան 10 լաստերով, կարողանում է հանկկարծակի հարձակվելով պարտության մատնի թշնամուն: Դեռևս 699 թ.ին, ինչպես նշում է Մխիթար Այրիվանեցին, արաբ ոստիկանն Մահմետ-Մրվանը փորձել է մուտք գործել կղզի, բայց չի հաջողվել: Իսկ այա 706 և 750 թթ, արաբներին հաջողվում է մտնել կղզի, որի ժամանակ ավերում են տաճարները, գերեվարում պատսպարյալներին:

Սևանի վանքի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում IX դարը, կապված Մաշտոց Եղվարդեցու ( 897 թվականին դարձավ կաթողիկոս) անվան հետ: Մաշտոց վարդապետը 864 թվականին հաստատվելով Սևանա լճի հյուսիս-արևմտյան մասում բարձրացող սարալանջին, որն այսօր կոչվում է Մաշտոցներ, մի աղբյուրի մոտ կառուցում է մատուռ և սկսում ճգնավորի կյանք վարել: Շուրջ 10 տարի ճգնելուց հետո Մաշտոց Վարդապետը տեղափոխվում է կղզի, որի արևելահայաց քարաժայռերից մեկը եղել է նրա ճգնարանը, իսկ մյուսը գիշերելու տեղ: Ինչպես վկայում է պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը, Մաշտոցը երազում հրաման է ստանում եկեղեցի կառուցելու 12 առաքայալների անուններով ու հաստատել միաբանություն:

Դա մի ժամանակ էր, երբ Սևանի գեղեցկությամբ տարված՝ հայոց Աշոտ Ա Բագրատունի թագավորի դուստր, Սյունյան Վասակ Գաբուռ իշխանի այրի Մարիամը ամուսնու մահից հետո մենակյացի կյանք էր վարում Ցամաքաբերդի կուսանոցում: Հանգուցյալ ամուսինու կտակի համաձայն՝ Մարիամը պետք է 40 եկեղեցի կառուցի, որոնցից 2-ը՝ Սևանում:

Մաշտոց Վարդապետը, հանդիպելով Մարիամին, հորդորում է նրան, միջոցներ տրամադրել կղզում եկեղեցիներ կառուցելու համար:

Խոսքը գործի է վերածվում և 874 թվականին կառուցվում է երկու եկեղեցի ՝ Առաքելոց և Աստվածածին: Առաքելոց եկեղեցու թմբուկի արևելյան նիստին պահպանվել է շինարարական արձանագրությունը: XV դ. վերջում Սևանցի րաբունապետ Դանիելը, իր ձեռագրի հիշատակարանում հանվանե թվարկում է վերը նշված հուշարձանները և ավելացնում մի նոր եկեղեցի՝ ս. Գրիգոր Լուսավորիչ անունով: Հետագայի ուսումնասիրողները հիշում են նաև ս. Սարգիս (ս. Մինաս) մատուռը։ Հինգ եկեղեցիներից այժմ կանգուն են երկուսը, Մինչև մեր դարի 30-ական թվականները Սևանա կղզու պատմության հարցերով զբաղվողները կանգուն եկեղեցիներից փոքրը իրավացիորեն անվանել են Աստվածածին, իսկ մեծը՝. Առաքելոց։ Նրանք հիշում են մեկ այլ եկեղեցի ևս՝ ս. Աստվածածին, որը շինված է եղել բլրի ստորոտում, հարավ-արևմտյան կողմում։ Հայ ճարտարապետության պատմաբանները իրավամբ կարծում են, որ այս հուշարձաններն իրենց ժամանակի համար կառուցողական ոչ բնորոշ առանձնահատկություններ ունեն։ IX-X դդ. հայ եկեղեցական ճարտարապետության համար առանձնակի նշանակություն է ստանում ավանդատների քանակական ավելացման երևույթը, իսկ այս եկեղեցիներից յուրաքանչյուրը հատակագծում ունի մեկ ավանդատուն և ազատ խաչի ու տարածականոթյան լուծում։ Նրանցում, փաստորեն, կրկնվում են նախորդ դարերի կառուցողական հիմնական գծերը, որով այս շինությունները բացառություն են դիտվում այդ և հաջորդ դարերի համար։

Սբ. Առաքելոց եկեղեցին Սևանի ճարտարապետական համալիրի փոքր եկեղեցին է: Հատակագծային կոմպոզիցիայով խաչաձև, եռաբսիդ կառուցվածք է, հարավ-արևելյան կողմում ունի մեկ ավանդատուն: Մուտքի դուռը հարավից է, որը բացվում է արևմտյան կողմի ուղղանկյունաձև խաչաթևի մեջ: Եկեղեցին դրված է երկաստիճան որմնախարիսխի վրա: Պատերը մինչև գմբեթարդն անջատող գոտին շարված են կոպիտ տաշված բազալտից: Գմբեթակիր կամարները, գմբեթարդները, թմբուկը և գմբեթը շարված են գորշագույն տուֆի համեմատաբար լավ մշակված քարերից: Գմբեթակիր կամարները միաշերտ են:

Եկեղեցու արտաքին ծավալային մշակումը համապատասխանում է նրա ներքին կոմպոզիցիային: Թմբուկն ութանիստ է: Կառույցի ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին հարդարանքները համեստ են: Հուշարձանի ճակատները ոչ մի էական փոփոխությունների չեն ենթարկվել: Միայն տանիքի երեսապատող սալերը ժամանակի ընթացքում բոլորն էլ վերաշարվել են` տեղ-տեղ փոխարինվելով նորերով:

Համալիրի երկրորդ հուշարձանը Սբ. Աստվածածին եկեղեցին է, որը գտնվում է Առաքելոց եկեղեցուց հարավ-արևելք, նրանից 10 մետր հեռավորության վրա: Իր ճարտարապետա-հատակագծային լուծումով` նա հիմնականում նման է Առաքելոց եկեղեցուն, սակայն չափերով զգալիորեն մեծ է նրանից: Այստեղ նույնպես առկա է հարավ-արևելյան անկյունում կառուցված ավանդատունը: Եկեղեցու հյուսիս-արևելյան անկյունում, նրա կառուցումից ավելի ուշ, կցակառուցված է մի սենյակ, որը եկեղեցու հետ կապվում է հատակից զգալի բարձրության վրա գտնվող բացվածքի միջոցով: Ըստ ավանդության, այս սենյակից ժամերգություն է լսել Մարիամ իշխանուհին:

Չափերով համեմատաբար ավելի մեծ լինելու պատճառով հուշարձանի գմբեթակիր կամարները արված են ավելի ուժեղ և երկշերտ: Այստեղ նույնպես թմբուկն ութանիստ է: Արտաքին ծավալային մշակումը աչքի է ընկնում իր պարզ և հստակ ձևերով: Ոչ պատերը և ոչ էլ թմբուկը ժամանակի ընթացքում էական փոփոխությունների չեն ենթարկվել: Նույնը չի կարելի ասել տանիքի մասին, որտեղ երեսապատող սալերը վերաշարվել են, իսկ որոշ մասը հանվել է և նորով փոխարինվել:

Սևանի եկեղեցիներն իրենց տեսքով և տեղադրությամբ լրացնում են մեկը մյուսին և դիտվում են որպես ճարտարապետական մեկ միասնական համալիր: Տեղադրված լինելով կղզու հարավ-արևմտյան լանջի բարձրադիր մասում` հուշարձանները լավ են երևում թե լճից և թե առափնյա տարածքներից: Ներդաշնակելով կղզու աստիճանաբար բարձրացող լեռնալանջի հետ և դիտվելով լեռնային կապույտ երկնքի ֆոնի վրա, նրանք հիանալի կերպով ներգծվում են շրջակա լեռնային բնանակարի մեջ և թողնում անմոռանալի տպավորություն: Այնտեղից հիանալի տեսարան է բացվում դեպի լճի կապուտակ ջրերը և հորիզոնը պարփակող բարձր լեռնալանջերը: