Այսպէս է ասում Տէրը. «Ով որ այս պատուիրաններից, փոքրերից անգամ, մի բան ջնջի եւ մարդկանց այդպէս ուսուցանի, երկնքի արքայութեան մէջ փոքր պիտի համարուի. իսկ ով կատարի եւ ուսուցանի, երկնքի արքայութեան մէջ նա մեծ պիտի համարուի» (Մատթեոս 5:19)

Սուրբ մարտիրոս Փիթեոնի վկայաբանությունը

Հոռոմոց թվականության յոթ հարյուր հիսունինը և Պարսից թագավորության երկու հարյուր քսանչորս և Պարսից արքա Հազկերտի թագավորության իններորդ տարում էր: Պարսից ազգից մի մեծատուն մարդ կար, որ մոգ էր: Նա երկու որդի ուներ և նրանց սովորեցնում էր հայրենատուր մոգությունը: Սակայն նրա Հազտինոս կոչվող որդու սրտում ծագեցին Աստծու շնորհները, և հոր մոգությունը թողնելով` իրենց գյուղի եկեղեցին գնաց և աստվածային մկրտություն խնդրեց: Իսկ քրիստոնյաները տղայի հորից երկյուղեցին մկրտել, և Հազտինոսը, թողնելով հայրական տունը, գնաց Կերմիա օտար երկիրը, Սալուխ քաղաքի մոտ, որ մենք Սղաք ենք կոչում: Եվ գնաց այն վանքը, որ Պեթ Սավհըտե էր կոչվում, ուր առաջնորդն էր սուրբ հայր Հովհաննեսը: Եվ Հազտինոսն այնտեղ ընդունեց աստվածային մկրտությունը, ուսանեց սաղմոսներն ու սուրբ Գրքերը, նաև պահքի ճգնության կարգն ու աղոթքները:

Եվ երբ կատարելապես սովորեց քրիստոսական հավատքը, վերադարձավ իր երկիրն ու գյուղը: Եվ իր հորը մեռած գտավ: Եվ իր եղբորն ու եղբորորդուն, որ Փիթեոն էր կոչվում, ուսուցանեց Քրիստոսի հավատքը և մկրտեց նրանց: Եվ Փիթեոնին կրոնավորի սքեմ հագցրեց և կրթում էր ամենայն բարի բաներով: Եվ Փիթեոնը մաքուր մանուկ էր, Աստծու շնորհով ճգնավորական վարքով զորացած, որի համար նա փայլում էր Պերշիփարա երկրում: Եվ նա հռչակվեց շատերի մեջ: Եվ նրանց մոտ բազում մարդիկ էին գալիս, որ նեղված էին զանազան ախտերից, և բժշկվում էին: Եվ նրանց սքանչելագործությունների շնորհիվ մոգերից շատերը դառնում էին դեպի Քրիստոսի հավատքը:

Եվ երանելի Հազտինոսը երկարամյա ճգնական կյանքից հետո` օգոստոս ամսի մեկին, ի Քրիստոս փոխվեց: Իսկ Փիթեոնը, բնակվելով իր ուսուցչի խցում, ճգնությամբ և սքանչելի գործերով զորանում էր, բժշկում էր շատերին և ետ դարձնում մոլորությունից: Եվ բժշկեց պարսից մեջ երևելի մի մոգպետի դստերը, որ բորոտությամբ էր տառապում և այսահար էր: Եվ երբ մոգի դուստրը ազատվեց դևից և բորոտությունից, նրանք հավատաց[ին] Քրիստոսին: Եվ նախկին մոգի հավատքի մասին ծանուցեցին Պարսից թագավորին, և նա ստիպեց կրկին մոգության դառնալ:

Ստիպեց նաև աղջկան, որ հավատափոխ լինի: Եվ երբ նրանք անշրջելի կամքով Քրիստոս խոստովանեցին, բազում տանջանքների ենթարկեց նրանց և սպանեց այլ մարտիրոսների հետ մեկտեղ: Իսկ դատավորը, որ սպանեց նրանց, ծանուցեց, թե Փիթեոնի շնորհիվ էին նրանք քրիստոնեություն ընդունել: Թագավորը բազում մոգերի կանչեց, և խորհեցին. սքանչելի գործերի շնորհիվ սրբի շուրջ խմբված քրիստոնյաների բազմությունից թաքուն` բռնել և բերել երանելիին: Եվ երբ ուղարկվածները հասան սրբի ճգնության խցի դռանը, երանելին միջօրեի աղոթքն էր անում: Եվ նրանք չհամարձակվեցին ներս մտնել: Եվ երբ ավարտեց աղոթքը, դուրս եկավ և խոնարհությամբ ողջունեց նրանց ու ասաց. «Ի՛մ տերեր, համեցե՛ք, այս շուքի ներքո զովացե՛ք տապից: Եվ ինչ կամենաք` ձեր ձեռքում է»: Եվ նրանք ասացին. «Քո հեզաբարո բառերից հետո չենք համարձակվում խոսել, բայց [պետք է ասենք, որ] եկել ենք, որպեսզի երկաթյա կապանքներով քեզ մեծ մոգպետի մոտ տանենք, որովհետև դու մեր հավատքին դեմ բաներ ես սովորեցնում»: Եվ սուրբն ինքնակամ հանձնվեց: Այնժամ նրանց վերակացուն, որ Նիհուրմիզդ էր կոչվում, հրամայեց դահիճներից մեկին, որ շղթայի սրբին: Եվ երբ նրան կալանեցին, շղթաները քանդվեցին և թափվեցին գետին: Իսկ Նիհուրմիզդը հրամայեց երկու ուրիշ` ամուր շղթա բերել` մեկով կապել սրբի ոտքերը, մյուսով` ձեռքերը: Եվ երբ կապեցին, անմիջապես օղակները մաս-մաս եղան և իրարից բաժանվեցին: Եվ զարմանալով` զինվորներն ասացին.

«Այս ամենը կա՛մ կախարդությամբ է անում, կա՛մ Աստծու զորությամբ»: Եվ մի հաստ պարան բերեցին, որ խոզի մազից էր և չորս զինվորներ սկսեցին հնարավոր պնդությամբ կապել նրան: Եվ նրանց վրա որոտ հնչեց և մեռելի պես գետին տապալեց: Եվ երբ երեք ժամ [այդպես] մնացին, սուրբը մոտեցավ և ուշքի բերեց նրանց: Իսկ զինվորներից մեկը առավել խիստ էր հայհոյում սրբին և ասում էր, թե այդ սքանչելիքները կախարդությամբ են լինում: Եվ նրան խփեց կայծակն ու հրկիզեց: Եվ այդ ժամանակ աղմուկ բարձրացնելով` բոլորն սկսեցին ասել. «Ճշմարիտ, միայն Նա է Աստված, որին դու քարոզում ես»: Հավատալով աղմկում և խնդրում էր ողորմել նաև այն զինվորը, որին այրեց կայծակը: Եվ սուրբը հանգցրեց հուրն ու առողջացրեց այրման վերքերը: Եվ երանելին վերցրեց իր ցուպն ու նրանց առաջն ընկած` գնաց մոգպետի մոտ: Իսկ երբ արդեն հասնում էին, սուրբը վերցրեց շղթաներն ու կապանեց ինքն իրեն, որ այդպես մտնի, և մոգպետը չբարկանա զինվորների վրա:

Մոգպետը հարցրեց. «Դո՞ւ ես Փիթեոնը` Նազովրեցվոց կախարդության առաջնորդը»: Սուրբը պատասխանեց. «Կախարդությունը ձեր ուսմունքն է… ձեր, որ հեռացել եք Աստծու գիտությունից, իսկ մերը վարդապետություն է, որ Աստծու գիտությունն է և կենաց ճանապարհի ուղղորդումը»: Եվ բարկանալով` դատավորը ձեռքով բռնեց շղթայի ծայրից, որով կապված էր սուրբը, և իր կողմը քաշեց: Եվ անմիջապես սրբի պարանոցի կապանքները երկու կես եղան, իսկ շղթայի ծայրը, որ ձեռքում բռնել էր մոգը, կրակի շանթի վերածվեց, և նա, հուրը ձեռքից գցելով, աղաղակեց. «Ո՜հ, ի՞նչ էր այս… տեսնո՞ւմ եք սրա կախարդությունը»: Եվ հրամայեց սրբին բանտ տանել և փակել այնտեղ: Եվ գիշերը, երբ սուրբը ծնկի իջած աղոթում էր, հանկարծ որոտման ձայն լսվեց: Եվ բոլոր բանտարկյալներն արթնացան և տեսան, որ բոլորի կապանքներն արձակվել են, և բացվել է բանտի դուռը: Եվ այդ ժամանակ զարմացան և սկսեցին գոչել ու ասել. «Քո Աստված մեծ է, Փիթեո՛ն, և միայն Նա է Աստված»: Իսկ երբ բանտապետն արթնացավ ու տեսավ կատարվածը, կարծեց, թե բանտարկյալները փախել են, և կամենում էր գնալ որոնելու: Բայց սուրբը նրան ձայնեց և ասաց. «Մի՛ երկնչիր, բոլորս այստեղ ենք: Ե՛կ, փակի՛ր բանտիդ դռները»:

Եվ այգին մոգպետն իմացավ եղելությունը, խիստ բարկացավ և իր մոտ բերել տվեց սրբին ու երկար հարցաքննեց: Եվ երբ տեսավ, որ երանելին հաստատակամ է Քրիստոսի հավատքի մեջ, հրամայեց կապել նրան և գցել մոտերքում հոսող գետի խորքերը: Եվ երբ սրբին գետի մեջ գցեցին, վերևից եկող ջրերը ետ դարձան, պարսպի պես դիզվեցին և շարվեցին դեպի վեր: Իսկ գետի ներքևի ջրերն անցան գետնի տակ, և այն տեղը, ուր ընկել էր սուրբը, ամբողջությամբ ցամաքեց: Եվ հավաքվածների բազմությունը, որ վերևում կանգնած դիտում էր ահազդու սքանչելիքը, երկյուղի մեջ ընկած և զարհուրած սկսեց աղաղակել և ասել, թե` «Մեծ է քրիստոնյաների Աստվածը, որ Իր հրեշտակի միջոցով գետի ջրերը հեռացրեց Իր ծառա Փիթեոնից»: Եվ կատարվածի լուրն առնելով` մեծ բազմություն հավաքվեց այնտեղ, և մեծ սքանչելիքը տեսնելով` նրանցից շատերը հավատացին ի Քրիստոս: Իսկ մոգպետը, լսելով աստվածային հրաշալի նշանի մասին, մռայլվելով տրտմեց և ամոթահար այրվում էր բարկությամբ: Եվ երբ մոգպետը հրամայեց երանելիին դուրս բերել այնտեղից, գետի ջրերը, սրբի դուրս գալուն պես, մեծաձայն շառաչմամբ սկսեցին հոսել իրենց հին ընթացքով: Սակայն մոգպետը կատարվածը կախարդություն էր համարում: Եվ հրամայեց մեծ քանակությամբ փայտ հավաքել և գյուղի հյուսիսային կողմում հզոր կրակ վառել տվեց, այնքան, որ հրի սաստկությունից ամբողջ գյուղը դուրս փախավ: Եվ մոգպետը հրամայեց սրբին կապել և բոցի մեջ նետել: Եվ այդ պահին սաստկագույն ճայթմամբ հուրը բարձրացավ սրբի գլխից վեր և խորանաձև շրջապատեց իբրև առագաստ: Եվ չորս ժամ, արևի լույսի պես, ոչ մի վնաս չէր տալիս: Իսկ սուրբը սաղմոսելով բարձրաձայն օրհնում էր Աստծուն` հիշելով Նրա սքանչելիքները, որ գործել էր նախնի արդարների սերունդների համար, ինչպես և բաբելոնյան հնոցում երեք մանուկների հետ կատարվածը: Իսկ սաստիկ հուրը, ցոլալով և ոստնելով այսուայն կողմ, այրեց ու փախուստի մատնեց հեթանոսներից շատերին: Այնժամ Նիհուրմիզդը և մյուս զինվորները, որ սկզբում գնացել-բերել էին սրբին, պարզորոշ տեսնելով սքանչելիքը` հավատացին ի Քրիստոս և ասացին մոգպետին. «Այս մարդու արածը կախարդություն չէ, որովհետև իրեն է ծառայում հուրը, որին Պարսից աստվածորդի եք համարում»: Սակայն մոգպետը, հին խստությանն ու զայրույթին մնալով, ասում էր, թե այդ ամենը դևերի միջոցով է լինում: Մինչդեռ հավաքվածները քրթմնջում էին մեկը մյուսի հետ` համարելով, որ մոգպետը թագավորի երկյուղից է անում այդ ամենը. և ասում էին. «Տեսնե՞ս ինչու է հուրը արտաքս ելնելով կիզում մեզ: Գոնե այս մարդուն հրամայեր դուրս գալ, որ հուրն իր տեղը վերադառնար, ինչպես գետի ջրերի պարագայում տեսանք»: Մինչդեռ մոգպետը հայհոյական բաներ էր խոսում սրբի և Քրիստոսի հասցեին:

Հետո սուրբն անվնաս ելավ հնոցից և սկսեց փառավորել Աստծուն, իսկ հուրն իր տեղը վերադարձավ: Եվ առավել մոլեգնելով` մոգպետը հրամայեց սրբին կապանքների մեջ դնել և բանտ նետել: Քիչ օրեր անց նա պետք է այլ քաղաք մեկներ և հանձնարարեց բանտապանին, որ մինչև իր վերադարձը սրբին ո՛չ կերակուր տա և ո՛չ ըմպելու որևէ բան: Եվ այդպես սուրբը երկու ամիս և վեց օր անկերակուր մնաց բանտում` մինչև մոգպետը ճանապարհից վերադարձավ: Եվ սուրբը սովամահ չեղավ, որովհետև Աստծու հրեշտակը կերակրում էր նրան և նրա սաղմոսերգությունը միշտ լսելի էր:

Իսկ երբ մոգպետը հարցրեց սրբի մասին և իմացավ, որ դեռ ողջ է, հաջորդ օրն իսկ իր մոտ կանչեց Նիհուրմիզդին և ասաց. «Կախարդ Փիթեոնին վերցրո՛ւ, տա՛ր իր բնակության վայրը, որտեղից որ բերել ես, և այնտեղ կհատես նրա գլուխը»: Իսկ նա հանձն չառավ կատարել: Եվ մոգպետն իմացավ, որ Նիհուրմիզդը հավատում է Քրիստոսին, և խլեց նրա իշխանական կոչումը, ինչպես և մյուսների, որ սրբի սքանչելիքների շնորհիվ մերձեցել էին Ճշմարտությանը: Եվ հրամայեց նրանց կապանքների մեջ դնել, իսկ ինքը, մի այլ մոգի հետ, որ ուղարկվել էր թագավորի կողմից, սրբին վերցնելով տարավ նահատակության վայրը: Եվ այնտեղ ջանում էր աղերսներով ու սպառնալիքներով երանելիին հեռացնել Քրիստոսի խոստովանությունից: Իսկ Տիրոջ երանելի նահատակն աներկյուղ համարձակությամբ Քրիստոսի աստվածությունն էր դավանում, միայն Նրան էր ընդունում ճշմարիտ Աստված և անարգում էր հրապաշտների աղանդն ու Պարսից բոլոր մոլորությունները: Եվ մոգպետը հրամայեց դահիճներին, և նրանք սրով մոտեցան սրբին և նախ հատեցին ունկերն ու ռունգերը և վայր գցեցին: Իսկ սուրբն երեսնիվայր գետին ընկավ և գոհանում էր Աստծուց:

Եվ վերցրեց իր կտրված անդամ ները, համբուրում էր ու ասում. «Գոհանում եմ Քեզնից, Տե՛ր, որ արժանացրեցիր իմ անդամներով պատարագ մատուցելու: Սրանցով քավի՛ր իմ հանցանքները և ընդունի՛ր Քո գառների հոտի մեջ»: Իսկ հաջորդ օրը սրբին առավել ծանր տանջանքներով էին ստիպում ենթարկվել թագավորի հրամաններին և մոգություն ընդունել: Իսկ սուրբը ոչինչ չէր լսում, այլ Քրիստոս էր վկայում: Եվ հատեցին նրա ձեռքերից ու կախեցին իր աչքի առաջ` մի ծառից: Իսկ նա կրկին գոհանում էր Աստծուց: Եվ այդ օրը ևս թողեցին, որ նա տանջվի կտրվածքների ցավից և, թերևս, համաձայնի իրենց հետ: Եվ հաջորդ օրը թիկունքից կտրեցին բազուկները, իսկ սուրբն ասում էր.

«Փա՜ռք Քեզ, Տե՛ր, որ արժանի դարձրեցիր Քո լուծն ընդունելու թիկունքիս: Քո լուծը թեթև է, Փրկի՛չ, և երանի նրան, որ այն բարձրացնում ու ընթանում է Քո ուղիղ ճանապարհով»: Իսկ չորրորդ օրը ծնկներից կտրեցին սրունքները, սակայն սուրբը սաղմոսում էր և ասում. «Ոտքն իմ ուղիղ ճանապարհների վրա թո՛ղ լինի, մեծ հավաքներում պիտի օրհնեմ, Հիսուս Քրիստոսին (Սաղմ. ԺԵ. 12), որին պիտի խոնարհվի ամեն ծունկ և խոստովանի ամեն լեզու, թե` Հիսուս Քրիստոս Տեր է՝ ի փառս Հայր Աստծու» (հմմտ. Փիլիպ. Բ. 10): Եվ հինգերորդ օրը հատեցին սրբի մնացյալ անդամները: Եվ ո՛ր անդամը կտրում էին, կախում էին ծառից` իր դիմաց: Իսկ սուրբն Աստծու զորությամբ տոկում էր, ուշքը չկորցնելով` օրհնում էր Աստծուն և չէր դադարեցնում աղոթքն ու Քրիստոսի անվան գոհաբանությունը: Եվ վեցերորդ օրը դարձյալ եկան` սրբի գլուխը հատելու, իսկ նա սկսեց աղոթել և ասել. «Աստվա՛ծ, լսի՛ր իմ աղոթքները, կատարի՛ր խնդրածներս և Քո ողորմությամբ ընդունի՛ր Քո անարժան ծառային: Եվ ովքեր իմ անվամբ աղաչեն Քեզ, փրկի՛ր նրանց ամեն տեսակ չար դիպվածներից և հանկարծահաս պատուհասներից: Եվ ովքեր տառապեն չար դևերի ձեռքին և Քո ծառայի անվամբ Քեզ աղերսեն, Քո զորությամբ ազատի՛ր նրանց, Քո ողորմությամբ խնայի՛ր բոլորին»:

Եվ երկնքից ձայն հնչեց, որ սրբին ասաց. «Քո բոլոր խնդրածները լսելի եղան: Եվ դու ուրախությամբ ե՛կ Ինձ մոտ, Ի՛մ բարի և հավատարիմ ծառա»: Եվ երբ սուրբն ավարտեց աղոթքը, դահճապետը մոտեցավ և սրով կտրեց նրա գլուխը:

Եվ նրան կախեցին լեռան գագաթին` այնտեղ հավաքված քրիստոնյաների բազմությանը սարսափեցնելու համար: Եվ ուշադիր հսկում էին, որպեսզի որևէ մեկը չտանի-թաղի երանելիի մարմինը: Եվ վկայության տեղը շրջապատել էին հարյուր հիսուն զինվորներ, որ տասն օր հսկելուց հետո միայն հեռացան իրենց տեղերը:

Եվ մի խումբ հոգևորականներ, որ գերության մեջ էին, հավատացյալների բազմությամբ եկան լապտերներով և խունկ ծխելով` հավաքեցին սրբի բոլոր անդամներն ու թաղեցին լեռան ստորոտին, այնտեղ, ուր ավելի վաղ վկայել էին ուրիշները, որ աշակերտել էին նրան, հավատացել ի Քրիստոս և մարտիրոսվել: Իսկ Նիհուրմիզդն ու ևս վաթսուներկու անձինք մոգերից, որ սրբի սքանչելագործությամբ հավատացին և մկրտվելով` կրոնավորվեցին և առաքինական վարքով փոխվեցին ի Քրիստոս` ընդունելով Նրա պսակը:

Մեծ և փառավոր մարտիրոսը, ճշմարտության վարդապետը, երանելի և ամենաժուժկալ կրոնավորն ու ճգնավոր վկա սուրբ Փիթեոնը, որին Մար Փիթեոն են անվանում, ավարտեց իր ընթացքը հետի թշրին կոչվող ամսվա քսանհինգին, չորեքշաբթի օրը: Իսկ նրա հիշատակի մյուս օրը դրված է սեպտեմբեր ամսվա յոթերորդ օրը, [որ տոնում են] ի փառս մեր Աստված Քրիստոսի, որ օրհնյալ է հավիտյան:

Վարք Սրբոց, Հատոր Դ, Ս. Էջմիածին - 2010թ.

Աղբյուր՝ Surbzoravor.am