Այսպէս է ասում Տէրը. «Ով որ մարդկանց առաջ խոստովանի ինձ, մարդու Որդին էլ նրան կխոստովանի Աստծոյ հրեշտակների առաջ: Իսկ ով որ մարդկանց առաջ ինձ ուրանայ, Աստծոյ հրեշտակների առաջ պիտի ուրացուի» (Ղուկասի 12:8)

Մայրն ու մայրենի լեզուն մարդուս համար աշխարհի երեսին ամենեն սուրբ բաներն են

Երկաթուղով գնում էինք Երևանից Մոսկվա։ Վագոնի միևնույն կուպեում չորս տղամարդ էինք, չորսս էլ երիտասարդական հասակից վաղուց հեռացած, լրջաբարո, ծանրագլուխ մարդիկ։ Մեզնից միայն մեկն էր ջանում ցույց տալ, թե դեռ տարիքավոր չի։ Մի ժամանակ նա նշանավոր ջութակահար էր, հիմա՝ պատասխանատու պաշտոնյա։

Փոքրամարմին, թխադեմ, շարժուն մարդ էր՝ զվարճախոս ու սրամիտ երևալու նկատելի հավակնությամբ։ Մյուսը զորացրված գնդապետ էր։ Ամեն խոսք արտասանելուց առաջ գնդապետը զգալիորեն երկար մտածում էր, շարժումները հանդարտ էին, տեսքը՝ պատկառելի։ Ուրիշներին լսելիս այնպես էր ժպտում, որ չգիտեիր՝ հավանությո՞ւն է հայտնում, թե՞ զարմանում է խոսակցի պարզամտության վրա։ Երրորդը՝ արմատները հողի խորքն ուղարկած կոճղի պես ամուր մարդ էր։ Առոգանությունից երևում էր, որ վաղուց Հայաստան ներգաղթած արևմտահայ է, խոսում էր երկու լեզուները խառնելով իրար։ Արհեստով որմնադիր էր։ Գնում էր Մոսկվայում սովորող տղային տեսնելու, երկու տակառիկով գինի էր տանում որդու ու նրա ընկերների համար։

Չորրորդը ես էի՝ վաստակավոր ուսուցիչ, մայրենի լեզվի դասատու։ Պատկերացնո՞ւմ եք, թե ինչքան պիտի տխուր լիներ մեր ճանապարհորդությունը։ Առաջին օրը դեռ ոչինչ․ նախկին ջութակահարն ու այժմյան պատասխանատու ընկերը մի քանի կատակներ փորձեց, ծիծաղեցինք․ «Եթե իմանայի, ասում է, որ կուպեում բոլորը տղամարդիկ են լինելու ու ոչ մի կին, էն էլ ձեզ նման դախացած տղամարդիկ, գնացքի տոմսս ետ կտայի»։ Առաջին օրն այդպես ուրախ ասաց-խոսեց, երկրորդ օրն ինչ-որ գիրք հանեց ճամպրուկից ու խորասուզվեց ընթերցանության մեջ։ Գնդապետը, պառկած մեջքի վրա, լուռ մտածում էր։ Որմնադիրը մի քանի անգամ գինի առաջարկեց մեզ։ Առաջին անգամ ընդունեցինք, խմեցինք միմյանց կենացները։ Այնուհետև որմնադիրը տեսնելով, որ մեզնից ոչ մեկը կարգին բաժակակից չէր և վերջնականապես հույսը կտրելով մեզանից, մենակ էր խմում երեքիս կենացը, առողջություն ու հաջողություն ցանկանալով մեզ, մաղթելով, որ՝ ինչ նպատակ ունեինք՝ բարով կատարվի։

Այդ օրվա իրիկնադեմին ընթերցասեր ջութակահարը, դիմելով ինձ, ուրախ ձայնով ասաց․

- Լսեցեք, մայրենի լեզվի ընկեր դասատու, լսեցեք, թե ինչպես է սիրել իր մայրենի լեզուն իմ մի լավ բարեկամը։ Լսեցեք, կարդամ։

Ու սկսեց կարդալ բարձրաձայն։

- Բայց դրանք Տուրգենևի խոսքերն են, - նկատեցի ես։

- Այո, - անհասկանալի հպարտությամբ հաստատեց նախկին ջութակահարը, - Իվան Սերգեևիչը բարեկամս է վաղ մանկությանս օրերից։ Միշտ միասին ենք եղել, երբեք չենք լքել իրար։ Լավ է ասել մայրենի լեզվի մասին, չէ՞, մայրենի լեզվի ընկեր դասատու։

Ես դեռ մտածում էի, թե ինչ պատասխանեմ, երբ միջամտեց մի քիչ գինովցած որմնադիրը․

- Խնդրեմ, ներողություն, ընկեր․․․ ով իր լեզուն չսիրե` մարդ չէ։ Մայրն ու մայրենի լեզուն մարդուս համար աշխարհի երեսին ամենեն սուրբ բաներն են․․․

Ջութակահարը հաճելի զարմանքով նայում էր նրան։ Որմնադիրը մի պահ լռելով, ու տեսնելով, որ իր խոսքերն ուշադրությամբ լսեցինք շարունպկեց․

- Մայրենի լեզուն երբեք չի մոռացվի։ Եթե նույնիսկ լեզուդ համրանա, փակվի, մայրենի լեզուն հոգուդ մեջ կմնա, մինչև մի օր լեզուդ արձակվի․․․

- Կեցցե՛ս, ասաց ջութակահարը, մտերմաբար խփելով որմնադիրի ուսին։

Գնդապետը ժպտում էր իր առեղծվածային ժպիտով։

- Դե որ այդպես է, - ասաց ջութակահարը, - լսեցեք, ձեզ մի իրական պատմություն պատմեմ մայրենի լեզվի մասին։ Դեպքին ականատես եմ եղել անձամբ։

Ջութակահարի պատմածը

Լենինգրադի կոնսերվատորիայում սովորելու տարիներին ապրում էի մի հայ ընտանիքում։ Ծագումով էին հայ այդ ընտանիքի անդամները, ոչ լեզվով ու կենցաղով, ոչ բարքերով կամ ազգային պատմության ու մշակույթի իմացությամբ։ Ծագումով և մի քիչ էլ ազգանունով։ Մի քիչ եմ ասում, որովհետև ազգանունն էլ անաղարտ չէր պահպանվել։ Տիգրանյանցներ էին եղել, հիմա դարձել էին Տիկրանովներ, և որովհետև միայն կանայք էին մնացել այդ ընտանիքում, ուրեմն՝ Տիկրանովաներ էին։

Մայրը՝ Ասյա Արտեմովնան, մոտ ութսուն տարեկան, բարձրահասակ, բայց չկորացած, տեսքով վեհաշուք կին էր։ Նրա հայրը զինվորական էր եղել ժամանակին, պաշտոնի բերումով Կովկասից Սանկտ-Պետերբուրգ էր տեղափոխվել ընտանիքով, երբ այս տատիկը երեք տարեկան, սև, գանգուր մազերով աղջիկ էր եղել։ Այդ ժամանակ տանը դեռ հայերեն էին խոսում, քանի որ ապրում էր Ասյա տատիկի տատը, որ Պետերբուրգ տեղափոխվելուց երկու տարի հետո վախճանվեց։ Ե՞րբ էր եղել այդ բոլորը՝ աստված գիտեր, հին-հին դարուց հիշատակներ չէին մնացել։

Հիմա Ասյա Արտեմովնան ապրում էր իր աղջկա հետ, որի անունը Նադեժդա էր։ Դա մոտ քառասունհինգ տարեկան, ծանր բնավորության տեր կին էր։ Մի ժամանակ գեղեցկուհի էր եղել, մեծ հաջողություն էր ունեցել մայրաքաղաքի բարձրաշխարհիկ հասարակության մեջ։ Իմ տեսած տարիներին էլ ուշադրություն էր գրավում իր վայելչատես կազմվածքով, մեծ-մեծ սև աչքերով, միշտ վառվող ու միշտ վառող հայացքով։ Քայլում էր թագուհու ինքնավայել հպարտությամբ, մարդկանց նայելով իր արքայական բարձրությունից։ Իսկ տանը արդուզարդը հանելուց հետո, սովորական կին էր թվում ինձ, երբեմն նույնիսկ հասակը ցածրանում էր աչքիս։ Չէի սիրում ես նրան ու աշխատում էի հազար ու մի թերություն նկատել։ Նա էլ ինձ չէր համակրում։ Չգիտեմ ինչու։ Առաջին ամիսներին համարյա ոչ մի անգամ ինձ նորին մեծության ուշադրությանը չարժանացրեց։ Պատասխանում էր իմ բարևներին գլխի թեթև խոնարհումով ու շուռ էր տալիս դեմքը։ Ոչ մի անգամ չխոսեց հետս, չհարցրեց, թե ինչ մարդ եմ, որտեղից լույս ընկա, ինչ հարազատներ ունեմ։ Կարծես դժգոհ էր, որ իրենց տանն եմ ապրում, իր կողքի սենյակում։ Վախենում էի ազատ շարժվել, երբ նոր էի։ Հետո, երբ ընտելացա, սկսեցի ավելի շատ նվագել, մտածելով, թե աշխարհից չգիտես ինչու վիրավորված այդ կնոջ սիրտը կարող եմ երաժշտությամբ փափկացնել։ Նվագում էի, նվագում ու միայն տատիկի և թոռնիկի հայացքներում էր նկատում արվեստիս ազդեցությունը։ Միջին սերնդի այդ պաղ ներկայացուցչուհին չէր հմայվում։

Աշխատում էր Էրմիտաժում, չգիտեմ ինչ էր անում, բայց գիտեմ, որ կարգապահ ծառայող էր, երբեք աշխատանքից չէր ուշանում։

Այդ կնոջ հակապատկերն էր իր քսանամյա աղջիկը՝ Վերան, որ սովորում էր համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետում և ազատ օրերին ու արձակուրդներին իր անթիվ, անհամար ընկերուհիների ու ընկերների հետ միասին տունը լցնում էին ծափ ու ծիծաղով, երգով ու պարով։ Այդպիսի դեպքերում մայրը՝ Նադեժդա Բեբութովնան փակվում էր իր սենյակում, իսկ տատը՝ Ասյա Արտեմովնան, հնաոճ իր բազկաթոռում թաղված, հիանում էր իր կենսուրախ, կենսասեր ու մարդամոտ թոռնիկի ցնծագին, խենթ ու խելառ ուրախություններով։

Վերան երբեմն շրխկոցով բացում էր իմ սենյակի դուռը, քաշ էր տալիս ինձ հյուրասենյակ, ստիպում էր պարել իր որևէ ընկերուհու հետ, կամ ինքն էր ինձ պարի հրավիրում։ Ես քաշվում էի։ Երևակայեցեք, որ եղել է ժամանակ, երբ ես էլ քաշվող, ամաչկոտ տղա եմ եղել․․․

- Երկարացնո՞ւմ եմ պատմությունը, ձանձրացնո՞ւմ եմ ձեզ, - հարցրեց ջութակահարը։ Ես հավատացրի, որ հետաքրքրությամբ ենք լսում։

 - Ներողություն, խնդրեմ, հետաքրքրական է, - ասաց որմնադիրը։ Գնդապետն այս անգամ էլ ժպտում էր, բայց այս անգամ ակնհայտորեն հավանություն հայտնող ժպիտով։

- Մի խոսքով, - շարունակեց ջութակահարը, - տատն ու թոռնիկը նման էին իրար։ Նադեժդա Բեբութովնան մի ուրիշ բոստանի պղպեղ էր։ Հատկապես ինձ հետ այնքան նոթերով էր, որ առաջին շաբաթներին ուզում էի բնակարանս փոխել, բայց տատիկն ու թոռնիկն էլ այնքան լավ էին, որ որոշեցի ի հեճուկս Նադեժդա Բեբութովնայի՝ մնալ այդտեղ։

- Իհարկե, ներողություն, - ընդհատեց որմնադիրը, - իմ կարծիքով թոռնիկն ավելի մեծ ուժով պիտի պահած լիներ քեզի այդ բնակարանը, քան բարի տատիկը։

Ջութակահարը ժպտաց․

- Ճշմարիտ նկատեցիր, շինարար եղբայրս։ Բայց թույլ պիտի տա՞ս, որ շարունակեմ։

- Խնդրեմ, ներողություն․․․

- Ուրեմն շարունակենք։ Ասյա Արտեմովնա տատիկը, որի անունը Աստղիկ էր եղել մի ժամանակ, իսկապես շատ բարի կին էր։ Եվ զարմանալի շատ ընթերցասեր էր։ Կարդում էր առանց ակնոցների։ Կարդում էր պատմական երկեր մեծ մասամբ, և իհարկե նաև վեպեր՝ ռուսերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, ավելի շատ՝ ֆրանսերեն։ Ջահել ժամանակ ամուսնու հետ վեց տարի ապրել էին Փարիզում, և մինչև խոր ծերություն այդ օրերի հիշողությունները հուզում էին նրան։ Ապրում էր անցյալով, բայց ներկան ու ապագան էլ հետաքրքրում էին նրան։ Պատահում էր, որ մենակ մնալով, կանչում էր ինձ հյուրասենյակ, հրավիրում էր նստելու, թեյ էր առաջարկում ու հարց ու փորձ էր անում Կովկասի մասին։ Երեք տարեկան հասակից երբեք չէր եղել մեր կողմերում, բայց շատ տեղեկություններ ուներ, որ քաղում էր գրքերից ու մամուլից։ Հարցնում էր՝ եղե՞լ եմ երբևէ Ղարաբաղում, տեսե՞լ եմ Շուշի քաղաքը, ասում են ավերակ է հիմա հայկական հին Անի քաղաքի պես, ասում են գեղեցիկ վայր է Ղարաբաղը․․․

- Տեսել եմ Եվրոպայի համարյա բոլոր մայրաքաղաքները, բայց հայրերիս երկիրը չեմ տեսել․․․ Մեղավոր եմ, բայց մեղքս քավել այլևս չեմ կարող, ուշ է արդեն․․․

Ծանր ցավ ու դառը զղջում կար նրա խոսքերի մեջ։ Ուշացած զղչում, որ ավելի ծանր զգացում է։

- Իսկ ինչպե՞ս է, որ հայերեն ոչ մի խոսք չգիտեք, - հարցրի մի անգամ Ասյա Արտեմովնային, - ֆրանսերեն գիտեք, անգլերեն գիտեք, իսկ հայոց գրերն անգամ չեք ճանաչում․․․

 - Եվ իտալերե՜ն, - ավելացրեց նա՝ դառը ժպիտն աչքերում, - բայց հայերեն չգիտեմ, հայկական գրերն էլ չեմ ճանաչում։

Իրավունք ունեք կշտամբելու։ Մանկության օրերին տատիկիս հետ ազատ խոսում էի հայերեն։ Հիմա ոչինչ չեմ հիշում, ոչ մի բառ։ Յոթանասունհինգ տարի է անցել։ Հայրս հասել էր գեներալի աստիճանի, ապրում էինք ցարերի այս մայրաքաղաքում տոհմիկ արիստոկրատների պես։ Ֆրանսերենի ու իտալերենի ուսուցչուհիներ ունեի տանը, իսկ հայերենի հնչյունները մարեցին հիշողությանս մեջ տատիս վախճանվելու հետ միասին։

Մի անգամ, երբ այդպես նստած խոսում էինք, ներս մտավ Վերան, ամեն օրվա պես զվարթ, աշխույժ, աչքերից ցնծագին ուրախություն ճառագայթելով։

- Տատիկի հետ այդ ո՞ւմ դեմ եք դավադրություններ սարքում, - հարցրեց նա ինձ, չարաճճի աչքերը խաղացնելով։

 - Քո դեմ, Վերոչկա, քո դեմ, - ասաց տատիկը։

 - Ո՞ր մեղքիս համար, իմ սիրելի, իմ թանկագին տատիկ, - հարցրեց Վերան ու փաթաթվելով տատին, սկսեց ջերմագին համբուրել նրա աչքերը։ Հետո բաց թողեց նրան իր գրկից, երկու ձեռքերով այս անգամ գրկեց տատի գլուխը, նայեց աչքերին այնպես հետաքրքրությամբ, որ կարծես առաջին անգամ էր տեսնում։

 - Մեկ էլ, մեկ էլ պիտի համբուրեմ քո սևուկ, հայկական աչքերր, իմ անգին-թանկագին տատիկ, - երգեցիկ ձայնով ասաց նա ու կրկնեց հախուռն համբույրները։

 - Բավական է, Վերա, - քրթմնջաց տատը, - բավական է։ Ինչ է մնացել իմ հայկական աչքերից․․․ Աչքերը հայկական են, իսկ պառաված շուրթերս ոչ մի հայերեն բառ արտասանել չգիտեն։ Այ, Տիգրանը կշտամբում է ինձ, որ հայ եմ ու հայերեն չգիտեմ։ Եվ իրավունք ունի։ Ի՞նչ հայ եմ ես․․․ Եվ դու նույնպես, Վերա։ Իսկապես ամոթ է․․․

 - Ահա թե ի՜նչ, - բացականչեց Վերան՝ դառնալով իմ կողմը, - դո՞ւք եք ուրեմն տատիկիս հուզմունք պատճառել։ Ես ձեզ ցույց կտամ․․․

Եվ նա, փոքրիկ ձեռքը բռունցք արած, սպառնաց ինձ, գեղեցիկ, թուխ աչքերը խոլորելով ինձ վրա։

 - Ես հուզմունք չեմ պատճառել տատիկին, ես միայն հարցրի, թե ինչպե՞ս է, որ նա հայերեն չգիտի։

 - Նախ և առաջ նա ձեզ համար տատիկ չէ, այլ Ասյա Արտեմովնա, նա իմ տատիկն է միայն, ես էլ նրա միակ թոռնիկն եմ։ Խնդրում եմ Ձեզ թոռան տեղ չդնեք։ Սա առաջինը։ Երկրորդը՝ տատիկս գիտի ֆրանսերեն, անգլերեն, իտալերեն, դա ձեզ չի՞ բավարարում, բազմաչարչար հայ ժողովրդի ընկեր զավակ․․․

Մի պահ շփոթվեցի ես Վերայի այդ բուռն «հարձակումներից», բայց հավաքեցի ինքս ինձ ու պատասխանեցի նույն ոճով ու նույն եղանակով,

 - Ոչ, դա ինձ չի բավարարում, - ասացի, - բայց այս րոպեին ուրախություն պատճառեցիք դուք ինձ գոնե նրանով, որ ցույց տվիք, թե գիտեք գոնե, որ հայ ժողովուրդը եղել է բազմաչարչար․․․

 - Հիմա էլ ի՞նձ եք մեղադրում, ի՞նձ եք կռվի հրավիրում, - տատիկին թողնելով, Վերան ուղիղ կանգնեց առաջս, - խնդրեմ, կռվենք, - բայց չհամարձակվեք տատիկիս դեմ մեղադրանքներ հարուցելու։ Նա մեղքեր չունի իր անաղարտ, մաքուր, իր անբիծ հոգու վրա, իմ սուրբ, իմ աատվածային տատիկը․․․

 - Վերա, բավական է, - շշնջաց տատը շիկնելով։

Գեղեցիկ էր Ասյա Արտեմովնան միշտ, և մանավանդ այդ րոպեին։ Ես կյանքումս, մինչև այսօր նրա նման ութսունամյա գեղեցիկ կին չեմ տեսել։ Հպարտ, թուխ, շողուն ճակատին՝ հանճարին վայել խորշոմներ, մեծ-մեծ, նշաձև, սև աչքեր․ անհունորեն բարի, տաք հայացք, հանդարտիկ շարժուձևեր, ծերունական, փխրուն, բայց հուզիչ ձայն։ Այդ ամենը վեհություն էին տալիս նրան և հարգանք, սեր ու երկյուղածություն էին հարուցում հոգուդ մեջ իր դարն արդեն ավարտող այդ կնոջ նկատմամբ, որ եկել հասել էր մեր օրերին անչափելի հեռավորություններից։

Ես առանց հուզմունքի նրան նայել չէի կարողանում։

Այդ խոսք ու զրույցի, թռվռան Վերայի ուրախ կատակների ժամանակ ներս մտավ Նադեժդա Բեբութովնան՝ հոգնած, սովորականից ավելի մռայլ։ Հազիվ շնորհ արեց բարևելու, զարմացած, որ իր բացակայությամբ ես մտերիմի պես իր մոր ու աղջկա կողքին էի։

Երկյուղի նման ինչ-որ բան սողոսկեց սրտիցս ներս։ Ուզում էի վեր կենալ, գնալ իմ սենյակը, Վերան չթողեց․

 - Միասին կնախաճաշենք,  - ասաց նա՝ երկու ձեռքը սեղմելով իմ երկու ուսերին, որ նստած տեղից վեր կենալ չկարողանամ։

 - Միասին նախաճաշենք, Տիգրան, մնա, մի ամաչիր, - ասաց Ասյա Արտեմովնան։

Վերան սկսեց պահարանից ուտելիքներ բերել, դասավորել սեղանին․ ես չգիտեի ինչ անեմ, տեղս գտնել չէի կարողանում։

 - Մոտեցեք, մոտեցեք սեղանին, Տիգրան, - հրավիրեց տատը։ Աթոռս մոտեցրի ճաշասեղանին, բայց այս անգամ թվաց, թե շատ ընդհուպ եմ մոտեցել։ Եկավ նաև Նադեժդան, լուռ գրավեց իր տեղը՝ իմ դիմաց։

 - Հոգնած ես երևում, Նադյա, - նկատեց մայրը։

- Դա ի՞նչ կարևոր է, - պատասխանեց Նադեժդան։

- Մամա՜, - ասաց Վերան։

Ստիպեցին, որ մի կտոր ձուկ վերցնեմ, մի պատառ հաց, մի բաժակ էլ թեյ խմեցի՝ շուրթերս այրելով․

- Այ, Տիգրանը մեզ մեղադրում է, որ հայ լինելով, հայերեն չգիտենք, - կրկնեց Ասյա Արտեմովնան, - և իրավունք ունի մեղադրելու, մեղավոր ենք, պետք է իմանայինք․․․

- Մե՜ծ կորուստ է, շա՜տ մեծ կորուստ, - պատասխանեց Նադեժդա Բեբութովնան ակնհայտ հեգնանքով, - ինչպե՜ս կարելի է ապրել աշխարհում առանց այդ լեզուն իմանալու․․․

Ես ցնցվեցի։ Հետո Վերան ասում էր, որ վայրկյանապես գունատվել էի նրա մոր այդ խոսքերից հետո։

- Մե՜ծ կորուստ է, - կրկնեց նա։

- Մամա՛, - կանչեց դուստրը։

- Նադյա՛, - նախատող հայացքով աղջկան նայեց Ասյա Արտեմովնան։

Երկչոտությունս րոպեապես անցավ, զարմանալի մի համարձակություն որոտաց մեջս։ Առանց վարանումի ոտքի կանգնեցի։

- Ներողություն եմ խնդրում ձեզանից, Ասյա Արտեմովնա, և ձեզնից, Վերա, - ասացի դողացող շրթունքներով, - ներողություն եմ խնդրում, որ չեմ կարող այլևս նստած մնալ այս սեղանի շուրջը։

Այդ խոսքերն արտասանելով, արագ գնացի իմ սենյակը ու դուռը ներսից փակեցի։ Երկար Ժամանակ հանդարտվել չէի կարողանում։ Հետո վերցրի ջութակս և մինչև ուշ երեկո նվագում էի իմ սիրած հայկական մեղեդիները․ մինչև ուշ երեկո նվագում էի և բոլորն էլ հայկական եղանակներ։ Հետևյալ օրն առավոտ շուտ սկսեցի իրերս կապել։ Որոշել էի տեղափոխվել ուրիշ բնակարան։ Ի՞նչ իրեր պիտի ունենար երեսունական թվականների ուսանողը։ Մնում էր ներողություն խնդրել բարի տանտիրուհուց և մնաք բարով ասել նրան ու իր թոռնիկին։ Բայց ինչպե՞ս սկսեի ու ավարտեի այդ ծանր, բայց անխուսափելի արարողությունները։ Հո չէ՞ի կարող ճամպրուկները վերցնել ու դուրս գալ։ Դա վախկոտություն կլիներ, դա կլիներ պարտություն։ Ես այդ մասին էի մտածում, երբ թեթև թակեցին դուռս։ Շփոթվելով անակնկալից, անմիջապես չպատասխանեցի։ Թակոցները կրկնվեցին։

- Ներս մտեք, - հուզված ձայնով կանչեցի ես։

Ներս մտավ Վերան։ Տեսնելով կապոտված իրերս՝ գունատվեց։

- Այս ի՞նչ եք անումք Տիգրան, ինչո՞վ եք զբաղված, - հարցրեց նա՝ ուղիղ աչքերիս մեջ նայելով այնպես վճռական ու շեշտակի, որ ես խույս տվի նրա հայացքից։

- Այս ինչո՞վ եք զբաղված,- կրկնեց նա։

- Ոչնչով։

- Ինչո՞ւ եք ձեր իրերը կապկպել։

- Որպեսզի գնամ ուրիշ բնակարան։

- Ո՞ւր։

- Լենինգրադը մեծ քաղաք է, տեղ կճարվի, դրսում չեմ մնա։

Այդ պատասխանս երևի համբերությունից հանեց Վերային։

- Ամոթ Ձեզ, - համարյա ճչաց նա լացախառն ձայնով։

 - Ո՞ր հանցանքիս համար, - հանգիստ հարցրի ես։

Չպատասխանեց։

- Կարծում եմ դուք հասկանում եք ինձ, - շարունակեցի ես, - երեկվանից հետո, հո չէի՞ կարող լռել ու մնալ այստեղ, և․․․

 - Լա՜վ, լա՜վ, - ընդհատեց ինձ Վերան, - իհարկե հասկանում եմ ես Ձեզ, պատվասեր եք, հպա՜րտ, վիրավորե՜լ են ձեր ազգային արժանապատվությունը, ինչպե՞ս կարող եք այդ բոլորից հետո մնալ մեզ մոտ, հասկանո՜ւմ եմ․․․

Նրա դեմքը վառվում էր այդ պահերին։

Իր ասածն ասաց ու դուրս գնաց իմ սենյակից։ Ի՞նչ անեի հիմա։ Դրությունս ավելի անհարմար դարձավ։ Թողնեի գնայի առանց բացատրության ու առանց մնաք բարով ասելո՞ւ։ Չէր լինի։ Գնայի Ասյա Արտեմովնայի մոտ ու երկրորդ անգամ հանդիպեի Վերայի՞ն։ Չէի համարձակվում։ Այդ վիճակից նույնպես ինձ դուրս բերեց ինքը, Վերան։ Երկրորդ անգամ նա ծեծեց սենյակիս դուռը ու հանդարտված, կարծես ոչինչ չէր պատահել, ձայն տվեց․

- Տատը ձեզ մի րոպեով խնդրում է իր մոտ․․․

Լուռ, հմայված, գնացի նրա ետևից։ Ներս մտանք Ասյա Արտեմովնայի ննջասենյակը, որ առաջին անգամ էի տեսնում։

Տատի մահճակալի վերևում պատին փակցված էր հայկական դիմագծերով, զինվորականի համազգեստով մի մարդու պատկեր։ Երևի իր ամուսինն էր, պաշտոնաթող գնդապետ Բեբութը, նույնպես իր վաղ մանկության օրերին ընտանիքի հետ Կովկասից Սանկտ-Պետերբուրգ տեղափոխված մի հայ։ Ասյա Արտեմովնան պատմել էր նրա մասին։

Ամաչելով նայել տատի, ինձ համար այդքան հարազատացած, սիրելի դեմքին, ես վերև էի նայում և հանդիպեցի այդ մարդու սուր հայացքին։

- Ուզում եք գնա՞լ մեր տնից, Տիգրան, - հարցրեց բարի տատը, - ես կխնդրեի չանեք այդ բանը, դրանով խորապես կվիրավորեք ինձ։ Այսքանից ավելի ուրիշ բան չունեմ ձեզ ասելու։ Մնացածը ձեր գործն է․․․

Ես վերադարձա իմ սենյակը շվարած։ Այդ օրը չգնացի կոնսերվատորի ա։ Մնացի տանը ու նվագեցի ամբողջ օրը։ Մանավանդ օրվա երկրորդ կեսին, երբ Նադեժդա Բեբութովնան վերադարձել էր աշխատանքից։ Ներշնչված նվագում էի «Կռունկը», «Մայր Արաքսի ափերով» երգերը, «Ծիծեռնակը», «Երազը»․․․

Մի պահ դադար տալով, ջութակահարը մեղմիկ երգեց «Երազից» երկու տող․

Ես լսեցի՜ մի անուշ ձա՜յն,
Իմ ծերա՜ցած մոր մո՜տ էր․․․

Ու շարունակեց․

- Ի՜նչ երգ է․․․ Այդպես ուրեմն։ Երեկոյան սենյակս եկավ Վերան ու խնդրեց «Поэзия Армении»-ն, որը առավոտյան տեսել էր իրերիս կապոցի վրա։

Մի խոսքով՝ մնացի հայկական ծագում ունեցող այդ ընտանիքում։ Անկարող եղա Ասյա տատիկի խնդրանքին հակառակ գնալ։ Երբ Նադեժդա Բեբութովնան տանը չէր լինում, առաջվա պես մեկ-մեկ էլի գնում էի տատիկի մոտ, խոսում էինք ամեն բանից, երբեմն էլ իմ սենյակն էր գալիս Վերան, կամ գիրք խնդրելու, կամ նվագս լսելու։ Մի օր էլ շիկնելով, նա խնդրեց, որ ես իր համար հայերենի դասագրքեր ճարեմ, հայերեն սովորեցնեմ իրեն․ «Ինձ մխիթարելու համար է անում, որ մոռացնել տա իր մոր վիրավորական արտահայտությունները», - մտածեցի ես։ Բայց հետևյալ օրերին տեսա, որ չէ՜, Վերան կատակ չի անում, գործի էր կպել ամենայն լրջությամբ։

Այսպես անցնում էին օրերն ու շաբաթները։ Եկավ ձմեռը, Լենինգրադի ցրտաշունչ, մառախլապատ, խոնավ ձմեռը․․․

Ջութակահարը դուրս նայեց վագոնի լուսամուտից։

- Մոտենում ենք Ռոստովին, իջնենք, տեսնենք ինչ կա, հետո կգանք, կշարունակեմ։

Իջանք։ Ով եփած հավ գնեց, ով՝ տապակած միս։ Վերադարձանք վագոնի մեր խուցը։ Որմնադիրն ստիպեց, որ մի-մի բաժակ գինի խմենք։ Այս անգամ չմերժեցինք։ Երբ գնացքը սուլելով մեծ կայարանից դուրս եկավ ու հիմա սլանում էր բաց դաշտերով, և վագոնի միջանցքումն էլ անցուդարձը դադարել էր, ջութակահարը շարունակեց կիսատ թողած իր պատմությունը։

- Խիստ ցրտեր եղան Լենինգրադում այդ տարի։ Նույնիսկ Պետրոսն ու իր ձին էլ մրսում էին։

- Խնդրեմ, ներողություն, - ընդհատեց որմնադիրը, - ո՞վ է այդ Պետրոսը։

- Մի ձիավոր, որ կանգնել է Լենինգրադի հրապարակներից մեկում՝ կարգ ու կանոնին հսկելու․․․

Գնդապետը ժպտում էր հիմա՝ դարձյալ հանելուկային ժպիտով։ Ինձ թվաց, թե այս անգամ նա մտքում ջութակահարին ասում է այսպիսի խոսքեր․ «Միշտ չէ, որ հաջողվում է քեզ սրամիտ լինել, ավելի լավ է շարունակես պատմությունդ»։

- Խիստ ցրտեր եղան Լենինգրադում, - շարունակեց ջոլթակահարը, - և Ասյա Արտեմովնան հիվանդացավ։ Ամեն ինչից երևում էր, որ թոքերի բորբոքում է։ Թոքերի բորբոքում, այն էլ՝ այդ հասակում։ Երեքով էլ գլուխներս կորցրինք՝ Նադեժդան, Վերան և ես։ Անընդհատ ոտքի վրա էի ես, մեկ բժիշկի ետևից էի վազում, մեկ դեղատները։ Կամ դասի չէի գնում, կամ դասերից անմիջապես հետո վազում էի տուն՝ իմանալու տատիկի վիճակը։

Հպարտ Նադեժդա Բեբութովնան հիմա հաշտվել էր հետս։ Ընդհանուր վախն ու սարսափը, կամ ընդհանուր վիշտն ու դժբախտությունը հաշտեցնում են իրարից խռոված մարդկանց։ Նադեժդան հիմա խոսում էր հետս մտերմորեն՝ անունս, տալով․ «Տիգրան, խնդրում եմ վազեք դեղատուն»։ «Տիգրան, մայրս ձեզ է կանչում»․․․

Մի օր էլ, կոնսերվատորիայում դասի նստած ժամանակ, ինձ թվաց, թե Ասյա Արտեմովնան ինձ է կանչում։ Հստակ, լսեցի նրա դողդոջուն ձայնը․ «Տիգրան, Տիգրան»․․․

Մարմինս փշաքաղվեց։ Նույն այդ րոպեին, հավատո՞ւմ եք, նույն այդ րոպեին լսարանի դուռը բացվեց և շեմին երևաց Վերայի այրվող, թուխ դեմքը։

- Տիգրա՜ն, - կանչեց նա հուզված։

Առանց պրոֆեսորից թույլտվություն խնդրելու, ես դուրս թռա։

- Ւ՞նչ է պատահել, Վերա։

Ամբողջ մարմնով դողում էի։

- Տատիկը բարձր տաքություն ունի․․․ գիտակցությունը, կորցրել է․․․ Մեզ չի ճանաչում․․․ անընդհատ զառանցում է․․․ քո անունն է տալիս, Տիգրան։ Վազե՛նք․․․

Գլխապտույտ վազեցինք, ներս ընկանք տատիկի ննջասենյակը։ Նադեժդա Բեբութովնան մոր մահճակալի կողքին, նստած, գլուխը կորցրած անվերջ կրկնում էր․

- Չեմ հասկանում, մայրիկ, ախար չեմ հասկանում ի՞նչ ես ասում, սիրելիս․․․

Տատը չճանաչեց ինձ ու Վերային։ Հայացքն անորոշ մի կետի հառած, մրմնջում էր։ Ինչ-որ բան էր ասում ինքն իր հոգուն, խոսում էր ինքն իր հետ։ Կռացա մահճակալին, ականջ դրի ու զարմանքից շշմեցի, մարմինս փշաքաղվեց։ Նա պարզ ու մեկին հայերեն բառեր էր արտասանում հայրենի Ղարաբաղի բարբառով ու առոգանությամբ․ «Մնաք բարո՜վ, ա՜ խոխեք, ես գնալական ա՛մ, մնաք բարով»․․․

Ծանր էր շնչում, դեմքը ջերմից վառվում էր։ Լռում էր մի պահ ու դարձյալ կրկնում էր․

- Ես գնալական ամ, ա խոխեք, մնաք բարո՜վ․․․ մնաք բարո՜վ․․․

Ականջներիս չէի հավատում։ Ավելի էի կռանում հիվանդի մահճակալին։ Չէ, լսողության ոչ մի խաբկանք չկար։ Ասյա Արտեմովնան հայերեն էր խոսում։ Յոթանասուհինգ տարի առաջ մարած, ժամանակի ու տարածության անհունության մեջ կորած հնչյունները կենդանացել ու արձագանքվում էին հիմա նրա հոգու խորին գաղտնարաններում և այնտեղից դուրս գալով, դողում, թրթռում էին նրա ծերունական շրթունքների վրա։

- Ի՞նչ է ասում, - հարցնում էր Նադեժդա Բեբութովնան։

- Ի՞նչ է ասում տատիկը, Տիգրան, - կրկնում էր Վերան։

- Մի խանգարեք մեզ, թողեք, որ խոսի նա, ես լսեմ, - բարկացա, մոռացած ինքս ինձ։

Ասյա Արտեմովնան աստիճանաբար հանդարտվում էր։ Աչքերը փակեց, երկար լուռ մնաց, ապա կրկին դողդողացին շրթունքները․

- Ծարա՜վ ամ, աղջի, ծարա՜վ ամ, քե մատաղ․․․

Վազեցի, ծորակից կես բաժակ ջուր բերի, մոտեցրի շրթունքներին։ Մի կում խմեց, շրթունքները ետ քաշեց, մշուշոտ հայացքը մի քիչ լուսավորվեց, շշնջաց․

- Զորանաս, քե մատաղ, զորանա՜ս, զորանա՜ս․․․

Ու ժպտաց, ճանաչեց ինձ․ «Տիգրա՜ն»․․․ Ճանաչեց Նադեժդային ու Վերային։ Եվ մի անգամ էլ, հազիվ լսելի, շշնջաց․

- Զորանաս, քե մատաղ․․․

Երևույթն իսկապես որ հրաշքի էր նման։ Աչքերս լցվել էին արտասուքով։

- Նա հայերեն է խոսում, հասկանո՞ւմ եք, խոսում է հայերեն, - պետք եղածից ավելի բարձր ձայնով ասացի ես աղջկան, թոռնիկին ու հարևաններին, որոնք եկել ու լուռ կանգնել էին իմ թիկունքում։

- Ցածր խոսեք, Տիգրան, խնդրում եմ, - բարեկամաբար մեղմ ասաց Նադեժդա Բեբութովնան, - և խնդրում եմ ասեք, Տիգրան, թե ինչ է ասում մայրիկը։

Ասյա Արտեմովնայի շուրթերը հիմա կրկնում էին միևնույն բառերը։

Հուզմունքից թարգմանել չէի կարողանում, ոչ «քե մատաղ» արտահայտությունը և ոչ էլ «զորանաս» բառի հոմանիշներ էի գտնում ռուսաց հզոր ու հարուստ լեզվի մեջ, չնայած ես լավ ռուսերեն գիտեմ, մեծացել ու սովորել եմ Ռուսաստանում։

- Հայերեն նույնպես լավ գիտեք, - նկատեց որմնադիրը։

- Շնորհիվ հորս, նա գրաբար հայերեն էլ գիտեր։ Շարունակեմ։ Ասյա Արտեմովնան երկար ժամանակ մրմնջում էր հայերեն այդ բառերը․ հետո աչքերը փակեց։ Հիմա ավելի թեթև էր շնչում։

Նադեժդա Բեբութովնան նշան արեց, որ բոլորս դուրս գանք իր մոր ննջասենյակից։ Դուրս եկանք։ Հյուրասենյակում բոլորը շրջապատեցին ինձ։

- Աստված սիրեք, ասացեք, թե Ասյա Արտեմովնան ինչ էր խոսում հայերեն․․․

- Ուշ երեկոյան իմ սենյակը մտավ Նադեժդա Բեբութովնան։

- Մայրիկը կարծես հիմա լավ, - հաղորդեց ինձ, - առաջին անգամ հանգիստ քնել է․․․

Երկար լուռ մնացինք իրար կողքի նստած։ Ապա կրկին խոսեց Նադեժդա Բեբութովնան․

- Ես եկա Ձեզնից ներողություն խնդրելու այն օրվա իմ կոպիտ խոսքերի համար, Տիգրան։ Ներեցեք ինձ, խնդրում եմ։ Տրամադրությունս ուրիշ պատճառով վատ էր։ Պատահում է, որ մարդ հիմարություններ է ասում։ Ինքն էլ չիմանալով թե ինչու։ Պատահում է․․․

Հիմա, իսկապես, Նադեժդա Բեբութովնան աչքիս մարմնով փոքրացած էր երևում, բայց թուխ աչքերը կարծես ավելի մեծացել էին, իսկ հայացքն՝ անծանոթ էր, մտերմական, ջերմ, հստակ։

Ներս մտավ նաև Վերան։

- Տատիկը լավ է, Տիգրան, - կանչեց նա իր ամենօրյա ուրախ, զվարթ, արծաթահնչյուն ձայնով, - Բայց այդ ի՞նչ հրաշք էր, ինչ անհավատալի բան էր․․․

- Անբացատրելի հրաշք էր, - ավելացրեց մայրը, - յոթանասունհինգ տարի առաջ էր նա հայերեն խոսել իր տատի հետ, չորս-հինգ տարեկան հասակում, և ասում էր, որ հիմա ոչ մի բառ չի հիշում․․․

Դրանից հետո այդ «հրաշքն» այլևս չկրկնվեց։ Իսկ երկու շաբաթ հետո, երբ Ասյա Արտեմովնան արդեն ապաքինվում էր, երբ մենք պատմեցինք նրան, չէր հավատում, որ բարձր ջերմության մեջ ինքը հայերեն է խոսել։

- Ինչե՜ր եք հնարում,— ասում էր նա, - ես ոչ մի բան ու ոչ մի բառ չեմ հիշում․․․

Ես հստակ, հատ-հատ արտասանելով, կրկնեցի նրա արտասանած բառերը․ «Մնաք բարով, ա խոխեք, ես գնալական ամ․․․ Զորանա՜ս, քե մատաղ, զորանա՜ս․․․»։

Ութսունամյա Ասյա Արտեմովնան զարմանքից բիբերը լայնացած նայում էր ինձ, լսողությունը լարած։ Ես մեկ էլ կրկնեցի, ավելի դանդաղ, այն բոլոր բառերը, որ լսել էի նրա շուրթերից։ Ավելի ու ավելի էին լայնանում տատի բիբերը։ Հետո, հուզված, դողդոջուն ձայնով նա շշնջաց ռուսերեն, կոպերը փակած, որ ոչ միայն լսի, այլև տեսնի այն հնչյունները, որ թվում էր թե վաղուց լռել-հանգել էին նրա մեջ։

- Կարծես հիշում եմ․․․ Հիշում եմ․․․ այն բառերն են դրանք, որ ասաց տատս մեռնելու պահերին․․․ Հիշում եմ․․․

Հիշում էր, բայց կրկնել այդ խոսքերը չկարողացավ։

- Քսանհինգ տարի է անցել այդ օրերից, բայց ես երբեք չեմ մոռանում այդ դեպքն ու այդ բարի կնոջը, - իր պատմությունն ավարտելով, եզրափակեց ջութակահարը,— հիշում եմ նրան մանավանդ, երբ խոսում են մայրենի լեզվի մասին։ Այդպիսի րոպեներին կարծես լսում եմ նաև նրա դողդոջուն ձայնը․ ․․․Ու ամեն օր այդ խոսքերն եմ ասում կնոջս՝ «զորանա՜ս, զորանա՜ս», նրա ամեն լավ խոսքի ու լավ քայլի համար։ Երկուսիս սրտերին էլ հավասար թանկագին են այդ խոսքերը։

Ահա իմ պատմությունը, բարեկամներ։

Ջութակահարը հուզված լռեց։

- Ներողություն, խնդրեմ ասեք, իսկ ի՞նչ եղան այդ Տիգրանյանցները, - հարցրեց որմնադիրը։

- Այդ հարցին սպասում էի։ Աստղիկ, կամ Ասյա տատը վախճանվեց այդ դեպքից երկու տարի հետո։ Նրա աղջիկը՝ Նադեժդան հիմա ապրում է Երևանում, իր դստեր՝ Վերայի ընտանիքի հետ։

- Ի՞նչ եք ասում, - ուրախ զարմանքով բացա կանչեց որմնադիրը, - և հիմա դուք հանդիպո՞ւմ եք նրանց։

- Ամեն օր, որովհետև ես բախտ ունեմ Վերայի ամուսինը լինելու։

- Այդպե՜ս է։ Լեզուդ էլ նույնիսկ եթե կապվի, մայրենի լեզուն կապրի հոգուդ մեջ, չի մեռնի, ներողություն, - կրկնեց որմնադիրն իր առաջին խոսքը։

Գնդապետը հիմա չէր ժպտում։ Մտածմունքի մեջ էր։ Հոնքերը հավաքած, աչքերը կկոցած, նայում էր մի անորոշ տարածության վրա։

- Ի՞նչ եք այդպես խոր մտածում, ընկեր գնդապետ,— հարցրեց ջութակահարը, - կասկածո՞ւմ եք պատմածիս ճշտության վրա։

- Ո՛չ երբեք, - պատասխանեց գնդապետը, - ես էլ կարող էի մի հետաքրքրական դեպք պատմել, բայց նկարագրելու շնորհք չունեմ։

- Մի նկարագրեք, միայն պատմեք, - միջամտեցի ես։

- Եթե այդպես է, ես էլ պատմելիք ունիմ, - մեջ ընկավ ասել-խոսող սիրող, մարդամոտ որմնադիրը։

- Հերթն ընկեր գնդապետինն է, - ազդարարեց ջութակահարը, - լսենք մեր հարգելի ընկեր գնդապետին։ Խնդրեմ, խոսքը Ձերն է․․․

Հրաչյա Քոչար

Աղբյուր՝  Lezu.am