Այսպէս է ասում Տէրը. «Ամէն տղամարդ, երբ աղօթքի կանգնի կամ մարգարէանայ եւ գլուխը ծածկած պահի, անպատւում է իր գլուխը։ Եւ ամէն կին, երբ աղօթքի կանգնի կամ մարգարէանայ գլխաբաց, անպատւում է իր գլուխը» (Կորնթացիներ 11:4)

Կրոնի էությունը Փիլիսոփայական Տեսակետից

Ի՞նչ են մտածում ու խոսում կրոնի մասին 20-րդ դարի Եվրոպայի, լույսի այդ կենտրոնի` պատվականագույն ներկայացուցիչներն ու ապագա սերունդ պատրաստող իմաստուն գլուխները:

Իենայի համալսարանի բնական գիտութիւնների ուսուցչապետ Հեգելն (Häckel) իր «Տիեզերքի հանելուկը» (Weltrathsel) գրքով հանդես եկավ և մոնիսմուսը՝ կամ ավելի ճիշտ՝ նյութապաշտական համաստուածությունն իբրև միակ ուղիղ աշխարհայեցողություն հռչակեց և դրանով մեծ աղմուկ հանեց. այժմ նույն Իենայի համալսարանից առաջ է բերուում մի նոր ուղղություն, բոլորովին հակառակ առաջնին, որի առաջնորդն ու քարոզիչն է անվանի գիտնական Ռուդոլֆ Օյկեն (Eucken): Մենք թողնում ենք նրա ուրիշ խիստ հետաքրքրական աշխատությունները, որպիսիք են «Ներկայ ժամանակի հիմնական ըմբռնումները» (Die Grundbegriffe der Gegenwart), «Հոգևոր կյանքի միությունը մարդկության գիտակցության ու գործի մեջ» (Die Einheit des Geisteslebens in Bewusstsein und That der Menschheit), «Մեծ մտածողների հայացքները կյանքի մասին» (Die Lebensanschaungen der grossen Denker), «Մաքառումն կյանքի մի հոգևոր բովանդակության համար» (Der Kampf um einen geistigen Lebensinhalt), որոնք բոլորն էլ իդեալականության նոր հիմնաքարեր գտնելու փորձեր են: Մենք կամենում ենք ծանոթացնել նրա նորագույն ՙԿրոնի բովանդակած ճշմարտությունը» (Der Wahrheitsgehalt der Religion) մեծածավալ գրվածքի հետ, որ սիրով ողջունվեց Գերմանական մամուլի կողմից և համարվեց առաջին նշան մինչև այժմ միմյանց դեմ թշնամական դիրք բռնած փիլիսոփայության ու կրոնի հաշտության համար: Բացի հիշյալ գրվածքից՝ ձեռքի տակ ունենք նույն փիլիսոփայի մի փոքրիկ բանախոսութունը, որ նա արել է Քեմնիցում՝ նոյն խնդրի մասին, և որը միայն մի սիրուն համառոտությունն է մեծ գրվածքի. դրանից և գլխավորապես օգտվում ենք ու մեծավ մասամբ նրա մտքերը հարազատաբար տալիս:

Այն մեծ բաժանումը, որ եղել է կրոնի և փիլիսոփայության մեջ, անվանի գիտնական Ռուդոլֆ Օյկենն ընդունում է իբրև անբնական, որովհետև երկուսի նպատակը և մասամբ նյութը, միևնույնն է. մի փիլիսոփայություն, որ իր միջից արտաքսել է կամենում այն խորին խնդիրները, բացարձակ ճշմարտության և հոգևոր ինքնապահպանության (Geistige Selbsterhaltung) խնդիրները: Եթե կրոնն ուզենա իր բոլոր հարաբերությունները փիլիսոփայության հետ կտրել, ոչ միայն կվնասի իր ազդեցությանը կյանքի ամբողջության վրա մերժելով մարդկային քաղաքակրթությունը, այլև կստանա չափից ավելի անձնական, աֆֆեկտիվ ու չնչին կերպարանք:The-True-Christian-Religion-670x851

Կրոնն էլ, փիլիսոփայությունն էլ հակառակում են իրերի առօրյա ըմբռնման ու գործադրության. երկուսի նպատակն է եռանդուն մաքառմամբ հնի տեղ մի նոր աշխարհ հաստատել: Քանի գնում զորանում է կրոնը և իր բարերար ազդեցությունն ավելացնում, գեղեցիկ գրականությունն օրեցօր ավելացող ջերմությամբ կրոնական խնդիրների բացատրությամբ է զբաղվում. երաժշտությունն ու արվեստը նրանից են վերցնում իրենց նյութը և պետք է նրան իր ազատ տեղը տրվի: Կրոնն ու փիլիսոփայությունը ոչ թե իբրև հակառակորդներ պետք է գործեն, այլ միացած, թեև տարբեր ճանապարհներով դիմելով դեպի ընդհանուր նպատակը, առանց իրենց առանձնահատկություններն ու անկախությունը կորցնելու:

Փիլիսոփայությունը սկսում է փոքրից և հասնում այնտեղ, որ կրոնի մատուցած իրականությունն իր սեփական ձգտման համար էլ անհրաժեշտություն է նկատվում: Փիլիսոփայության ճանապարհն այսպիսով ավելի ընդարձակ է և բազմազան, որ սակայն իրեն հատուկ առավելություններն ունի կրոնի անհրաժեշտության հաստատության համար:

Կրոնի համար անշուշտ կարևոր է մի նոր, ներկայիս աշխարհից ավելի բարձր աշխարհի գոյությունը, սակայն գլխավորապես էական է նրա հարաբերությունը մեզ հետ, նրա կենդանի ներկայությունը մեզ կարիքից ազատելու և մի նոր կյանք ձեռք բերելու համար: Գերբնական աշխարհի կենդանի ներկայությունն ու գործունեությունը մարդկության մեջ, ահա թե ինչն է կրոնի համար էական:

Այս մոտեցումը, թե կրոնն ու գիտությունն իբրև թշնամի ներկայացնելով, մեկի գոյությունն ու ծաղկումը մյուսի ոչնչացումն ու վնասն է համարում, օգտակար չէ, այլ առավել հարմարություն ունի փիլիսոփայությունը, որի ամբողջ բովանդակությունը մարդու և մարդկության հոգևոր ու մտավոր կյանքն է: Այստեղ ոչ թե եզրակացություններն են իշխում, այլ անմիջական իրականությունը, փորձառությունը (Erfahrung), որ մեզ համար և մեր մեջ գործում է:

Սակայն զգույշ պիտի լինել այս դեպքում, մի ավելի մեծ փորձանքի՝ ենթակայականության (Subjectivism) մեջ չընկնելու համար: Անմիտ բան կլիներ μարձրագույն աշխարհի , ընդ նմին և Աստուծո գոյությունը՝ հաստատել ու հիմնել աշխատել մարդու ներքինից: Այդ նոր աշխարհը առաջ չի գալիս բնության ուժերի աստիճանաբար զարգանալուց, ոչ էլ մարդն իբրև անհատ կամ կապված ուրիշների հետ պատմական-ընկերական կենակցությամ՝ կարող է նոր կյանքի ստեղծող լինել, ինչպէս թվում էր ԺԹ. դարի շատ փիլիսոփաների: Դա պարզ ի պարզոյ մի հակասություն է: Եթէ այդ ընկերական միությունները բնության մեջ են լինում և գործում լոկ բնական ուժերով, այն ժամանակ պարզ է, որ այդ աշխատանքի բոլոր միացումներից ու գումարից մի էապես այլ կյանք առաջ գալ չի կարող. իսկ եթէ նրա մեջ գործում են գաղտնապես նաև այլ զերություններ ու կարգեր, դրանով ընդունվում է գերբնականի իրականությունը:

Ամբողջ խնդիրը պարզվում է այս կերպ. կամ հոգևոր կյանքը իր բոլոր երևույթներով ու մասերով միայն լոկ ստվեր է, որ խիստ ճշմարտության առաջ դիմանալ չի կարող, կամ թե չէ նա մի նոր անհայտ աշխարհի բացատրություն ու երևույթ է: Մարդկության պատմությունը մի փառավոր ապացույց է վերը ասվածի, այն ներկայացնում է անընդհատ կռիվ մի իսկական անկախ հոգևոր կյանքի մարդկային փոքրամասնության ու չնչինության դեմ:

Հոգևոր կյանքը և կրոնըընդհանուր մտքով, խիստ սերտ կապված են իրար հետ. առաջինը մղում է մարդուն դեպի երկրորդը, սակայն հոգևոր կյանքը, աստվածայինը միշտ հաղթական կերպով չի ընթանում, ոչ միայն արտաքին աշխարհի երևույթներն են նրա ճանապարհը փակում, այլև հենց իր մեջ ունեցած հակառակող տարրերը. խոհականություն - անխոհականություն, ստորինը շատ անգամ հաղթում է վեհին, բնական ձգտումները հոգևոր ուժին: Մարդկության մեջ հոգևորը վտանգի է ենթարկվում, չարն իր թուլությունից բարձրանում է և իբրև մի իրական զորություն հաղթահարում է նրան և սատանայական ուրախություն զգում իր արածի վրա: Այսպիսի խոչընդոտների և անդունդների առաջ ընկճում է մարդը և լոկ մարդկայինը, իր անզորությունը խոստովանում, մի անբացատրելի զարհուրելի պատճառ իշխում է կեանքի վրա` ոչ արդարության կարգն է երևում և ոչ էլ սիրո իշխանությունը: Սա էլ շատերին տանում է հոռետեսության, որը կյանքի վերջաբան լինել չի կարող: Ցավը, տանջանքը հենց նրա համար ավելի դառն է դառնում մեզ համար, որովհետև բարին մեր առջև է, բայց իրականություն չէ գտնում. մենք ձգտում ենք ձեռք բերելու այն, սակայն մեր գործողությունները շեղվում են և աննպատակ մնում, իսկ մենք տանջվում ենք հիրավի, որովհետև կյանքի իսկական բարիքներին հասնել չենք կարողանում: Մյուս կողմից էլ, սակայն, կյանքի անհրաժեշտությունը և ապրելու հոգսը ստիպում է մեզ շտապելով վճիռ կայացնել:

Կրոնի կարիքը խիստ զգալի է դառնում, ուր մենք մի փափոխություն սպասում ենք բարձրագույն ուժի և բարության միջոցով, միայն մեր աշխարհից բարձրն ու վսեմը` հոգևորն իբրև մի ամբողջություն, կարող է այդ փոփոխությունն առաջ բերել և դրանով մարդուն կյանքի մի նոր խորհուրդ ու վեհություն շնորհել, իսկ հոգևոր կյանքի կատարելագույն պսակը կրոնն է:

Բոլոր կրոնների նպատակն է մարդուն Աստծո հետ սերտ հարաբերության մեջ մտցնել և նրան առօրյա հոգսերից ու կարիքներից բարձրացնել. սակայն նրանց բովանդակությունն ու որակը իհարկե խիստ բազմազան է ու տարբեր:

Փրկության կրոնների` Քրիստոնեության և Բուդդայականության համար խնդիրը բոլորովին այլ է:

Բուդդայականության ուժը նրա վճռական մերժման մեջ է. նա մերժում է կյանքն իր բոլոր չարիքներով, սակայն նա չի կարողանում չարիքը հաղթահարելու ու բարին ձեռք բերելու ուժը ներշնչել: Վերջին իմաստուն վճիռը մնում է` ըստ կարելվույն դադարեցնել գործունեությունը և ոչնչացնել դեպի գործունեություն դրդող եռանդը:

Քրիստոնեությունն իր ամբողջությամբ ճանաչելու դեպքում նկատելի է դառնում մի հսկայական մերժումն ու վճռական բացասություն` ոչ թե կյանքի այս կամ այն կողմի, այլ նրա ամբողջությաննը հավասարապես: Այդ ծանր պայքարից հետո քրիստոնյան գտնում է նոր կյանքի ճանապարհը, որ նրան դեպի մի նոր աշխարհ է տանում, ու Աստծո արքայությունը, անվերջ սերն ու շնորհն են իշխում:

Քրիստոնեությունն այս բոլորն իբրև լոկ վարդապետություն չէ քարոզել, այլ տիեզերական-պատմական աշխատանքով ու ծանր մաքառմաբարտաքուստ ավելի զորեղ ուժերի դեմ, մի իրականություն է դարձրել, միշտ վտանգների ու փոթորիկների ժամանակ իր ապաստարանն իր ուսուցչի Հիսուսի արտասովոր անձնավորության մեջ որոնելով: Տանջանքների և հաղթության շնորհիվ նոր կյանքի իրականության անդրդվելի համոզումն է կազմել, իր վարդապետի մեջ, առանց մոռանալլու այս աշխարհի խորտակիչ ողբերգությունը, որ միայն ամենադառն տանջանքից ու ամենածանր զոհողությունից հետո աստվածայինին ու հոգևորին հաղթանակ է շնորհվում:

Քրիստոնեությունը` կյանքի ուրախ և հաղթական վերջաբանի հետ, այնումաենայնիվ, նրա մեծ լրջությունն է ներկայացնում: Կրոնների կրոնն է և հավիտենական ճշմարտության մարմնացումը. նա մի ժամանակավոր գործողություն չէ, այլ մի մնայուն ճշմարտություն, որին ոչ մի հեղաշրջում կործանել չի կարող, միայն ավելի ամրապնդել կարող են:

Քրիստոսի քարոզած և Նրա անձնավորության մեջ կենդանի Աստվածը մի զորության ու սիրո Աստված է, որ նոր աշխարհ է ստեղծում, նոր էություն տալիս, աստվածային կյանքին հաղորդակից անում և դրանով մարդուն անջնջելի արժեք է շնորհում:

Այս բոլորը տալիս է մեզ քրիստոնեությունը, ուստի և մենք նույնիսկ փիլիսոփայական տեսակետից ամենակատարյալ բավականությունը կարող ենք գտնել նորա մեջ և չկա նոր կրոնի կարիք, քրիստոնեությունն է իսկական կրոնը:

Հիշեցնենք, որ այս տողերի հեղինակը Աստվածաբան չէ, այլ 20-րդ դարի նշանավոր գերմանացի փիլիսոփաներից մեկը:

Օյկենն անհրաժեշտ է գտնում քրիստոնեության միջից հանել այն, ինչ, որ ժամանակավոր է, և միայն անմահն ու մնայունը թողնել: «Շատ բաներ, - ասում է նա, - շնորհիվ կյանքի, քաղաքակրթության ու պահանջների փոփոխման` երևում են փոքր, մարդկային ու ժամանակավոր»:

Քրիստոնեական կրոնի մեջ հոգևոր իրականության ամենախորին հայտնությունն է իշխում, մի ճշմարիտ հավիտենական բան չի կարող ժամանակի մեջ կորչել, այլ նրա մեջ մտնելով հաղթում է նրան:

Ադոլֆ Հառնակ. «Քրիստոնեության Իսկությունը» Կրոնի էությունը Փիլիսոփայական Տեսակետից

Աղբյուր՝ Պատմական Աստվածաբանություն