Այսպէս է ասում Տէրը. «Կին արարածը թող ուսանի լռութեամբ, կատարեալ հնազանդութեամբ։ Եւ ես թոյլ չեմ տալիս, որ կին արարածը ուսուցանի կամ էլ խօսքով իշխի տղամարդու վրայ, այլ թող լուռ մնայ. որովհետեւ նախ Ադամը ստեղծուեց եւ ապա՝ Եւան» (Տիմոթեոս 2:11-13)

Ավետիք Իսահակյանի վերջին անեկդոտը

Խաղաղ զբաղմունքի տեր մարդիկ էինք: Մեր զենքը գրիչն էր, մարտադաշտը` թուղթը: Ծնունդ էր, թե մահ, սեր էր, թե ատելություն, ուրախություն էր, թե տխրություն, գրչով էր կատարվում, թղթի վրա: Մեկ-մեկ եթե սպանության, արյուն թափելու հարկ էր լինում, էլի գրչով էր կատարվում, էլի թղթի վրա: Ու երբ հեռանում էինք գրասեղանից, հոգով ու մարմնով հանգիստ էինք լինում. ապրող, շնչող մարդուն դժբախտություն բերող ոչինչ չէինք արել:

Ազատ ժամերին հավաքվում էինք Գրողների տանը: Ընկերներ կային, բարեկամներ, հանդիպել էր պետք: Խումբ-խումբ նստում էինք դահլիճի պատերի երկայնքով շարված բազմոցներին, ասում-խոսում գրական, ոչ գրական, սակայն միշտ բոլորիս հուզող այս-այն հարցի մասին:

Հաճախ մեր զրույցներին, ավելի ճիշտ մեզ էր միանում այդ պահին Գրողների տանը հայտնված Ավետիկ Իսահակյանը, մեր Նախագահը, մեր Վարպետը:

Էլ ի՞նչ խումբ-խումբ նստել. շրջան էինք կազմում, կենտրոնում` Իսահակյանը: Եվ ավելի աշխույժ, ավելի բովանդակալից էին դառնում մեր ասուլիսները:

Ու երբ, թվում էր, սպառված էին օրվա հարցերը և ցրվելու, տուն գնալու ժամանակն էր, Վարպետը, մեղմ ժպիտը դեմքին, հայացքը սրան-նրան էր դարձնում: Զգում էինք, որ ասելիք-հարցնելիք ունի:

Հարցնում էր.

- Անեկդոտ-մանեկդոտ չկա՞:

Ինչո՞ւ չկա: Շա՜տ: Միայն թե, արի այդ հազարավոր անեկդոտների միջից ընտրիր այնպիսի մեկը, որ աշխարհ տեսած, կյանք տեսած Իսահակյանը գոհ մնա լսածից, եթե ոչ ծիծաղ, գոնե ծիծաղի ստվեր հիշեցնող բան երևա նրա դեմքին:

Ես, ինչ ճիշտ է` ճիշտ է, հեռու էի մնում գայթակղումներից. հանկարծ ինքս չդառնամ ծիծաղի առարկա: Լինում էին այնպիսիները, որ պատրաստակամ արձագանքում էին.

- Կա՜, Վարպետ:

Իսահակյանը դեմքը շրջում էր դեպի խոսողը.

- Որ կա, ինչի՞ ես պահում: Պատմիր:

Ու պատմում էին:

Վարպետը լսում էր անեկդոտը, մերթ, իսկապես, լիաթոք ծիծաղում, մերթ հազիվ ժպտում, մերթ էլ, ուղղակի, չէր թաքցնում դժգոհությունը.

- Հեչ բան էր:

Ասում էր ու բարձրանում տեղից:

Մենք էլ էինք ոտքի կանգնում, ցրվում մեր տները:

Մի անգամ, երբ կրկին մեզ հասավ Իսահակյանի` «Անեկդոտ-մանեկդոտ չկա՞ն», ինչպես պատահեց, ինքս էլ չհասկացա, բերանիցս դուրս թռավ.

- Կա՛ Վարպետ:

Հայացքը դարձրեց ինձ:

- Որ կա, ինչի՞ ես պահում: Պատմիր:

Ճա՞րս ինչ, պատմեցի:

Խոսքը առերես ամուսնուն նվիրված, իրականում ամեն քայլափոխի նրան դավաճանող կնոջ մասին էր:

Վարպետը լսեց-լսեց և, չէի սպասի քա՜հ-քահ ծիծաղեց: Աչքերը ջրակալվեցին: Երբ մի քիչ խաղաղվեց, ասաց.

- Էդպես է, բա՜: Զուր տե՞ղն եմ գրել. «Խարխուլ մակույկով հանձնվիր ծովին, քան թե հավատա կնոջ երդումին»:

Այդ էր ու այդ. թիրախ դարձա նրա համար: Որտեղ հանդիպում էր, երբ հանդիպում էր, ինչպիսի պայմաներում էր սեղմում էր պատին, իր սիրած հարցը դեմ անում ճակատիս.

- Անեկդոտ-մանեկդոտ չկա՞:

Լինելիս` կամ ծիծաղ, կամ ծիծաղի ստվեր, կամ էլ, կարճ ու կտրուկ.

- Հեչ բան էր:

Այսպես տարիներ շարունակ:

Ու թվում էր, սահման և վերջ չէին ունենալու մեր հավաքույթները, մեր ասուլիսները: Թվում էր, միշտ էինք լինելու մենք, կենտրոնում` Իսահակյանը, բաժանման պահին նրա հավերժական.

- Անեկդոտ-մանեկդոտ չկա՞:

1957 թվականի հոկտեմբերյան մի առավոտ, աշխատանքային օրը հազիվ սկսած, գնացի Գրողների տուն, կարևոր գործ ունեի միության առաջին քարտուղար Էդուարդ Թոփչյանի հետ: Նախօրյակին էինք որոշել ժամը. խանգարող չէր լինի, և երկուսով կզբաղվեինք ինձ հուզող հարցով:

Տեղ հասա, բարձրացա երկրոդ հարկ, վստահ բաց արի դուռը, համոզված, որ Թոփչյանին մենակ կգտնեմ: Սակայն, ինչպես բացել էի դուռը, այնպես էլ, և անմիջապես փակեցի, ինքս մնալով դրսում: Թոփչյանի մոտ նստած էր մեկ ուրիշը:

Զարմանալին այդ երկրորդի ներկայությունը չէր. գուցե մարդն էլ էր մի անհետաձգելի գործ ունեցել քարտուղարի հետ, նա էլ էր հանդիպման ճիշտ նույն ժամը հարմար համարել:

Իսահակյանն էր այդ երկրորդը: Դա էր զարմանալին:

Սակայն երկար մտածելու ժամանակ չունեցա. դռան փակվելու հետ լսեցի Վարպետի ձայնը.

- Ներս անցիր, Գարեգին:

Անցա ներս, բարևեցի, ինչպես միայն նրան էինք բարևում:

- Նստիր, - գլխով աթոռ ցույց տվեց:

Նստեցի:

Հայացքը ինձ վրա էր, աչքերը թախծոտ, դեմքը գունա՜տ-գունատ:

- Երևի մտածում ես, թե ինչու եմ էսպես կանուխ-կանուխ էստեղ եկել, հա՞, - դարձավ նա: - Ժամից ավել է նստած ենք: Մի քանի հարց կար, թողնել չէի կարող. օրը կանցներ, կյանքն էլ հետը: Կանչեցի Էդվարդին, որ նախագահ ու քարտուղար խելք-խելքի տանք: Տվեցինք, վերջացրեցինք: - Բարձրացավ տեղից: - Գնամ, - ավելացրեց, - դուք էլ ձեր գործին կեցեք:

Գնար պիտի, բայց նորից նստեց, ու աչքը գցեց աչքիս: Միայն նրան հատուկ ժպիտ երևաց դեմքին: Ու հանկարծ.

- Անեկդոտ-մանեկդոտ չկա՞:

Ամեն ինչ կանցներ մտքովս, բայց որ այդ ժամին անեկդոտ' երբեք: Լիներ էլ, պատմելու տրամադրություն որտե՞ղից. միտքս ուրիշ բանով էր զբաղված:

- Չկա, Վարպետ, - վատ զգալով, որ անկեղծ ու ճիշտ չէր պատասխանս, ասացի ես:

Իսահակյանն իր տեղը, ինչպես միշտ էր անում նման դեպքերում, ավելի հարմարեցրեց:

- Կա՛, - շտապ վրա բերեց նա: - Սաադին է ասել դարեր առաջ:

Ժպիտը, որ քիչ առաջ փայլում էր աչքերում, չքացավ: Դեմքը անեկդոտ լսողի, մանավանդ պատմողի դեմք չէր այլևս:

- Պատմեմ` լսեք, - սկսեց:

- Ծնվում ենք ակամա, ապրում ենք զարմացած, մեռնում ենք կարոտով:

Լռեց: Մի՞թե վերջացրեց ասելիքը:

Ես և Թոփչյանը զարմացած նայեցինք իրար. դե դա ի՞նչ անեկդոտ էր: Ինքը կասեր.

- Հեչ բան էր:

Բայց, այ քեզ բան, Վարպետը սկսեց ծիծաղել, այնքան ուժեղ, որ ասես, հանճարեղ անեկդոտ էր լսել: Աչքերը ջրակալվեցին:

Ահագին ճիգ գործադրելով, ժպիտ հիշեցնող ինչ-որ բան երևացրի դեմքիս: Նույնը Թոփչանն արեց:

Իսահակյանը անտարբեր կրկին բարձրացավ տեղից:

- Ես գնամ, - ասաց ծիծաղի միջից, ու դեպի դուռը շարժվեց:

Շեմքին չհասած, կանգ առավ, շրջվեց: Դեմքին` ծիծաղի ոչ մի հետք: Աչքերը միայն թախիծ:

- Ձեզ մի տանջեք, - դեպի մեզ նետեց, - մեկ է, չեք ծիծաղելու: Կարիք էլ չկա, որ ծիծաղեք, ամեն անեկդոտ չէ, որ ծիծաղ է պահանջում: Պատմածս` դրանցից էր: Չի ծիծաղեցնում, բայց անեկդոտ է: Բա անեկդոտ չի՞, որ բնությունը` կյանքի կողքին մահ է ստեղծել: Ամենամեծ պարգևը տվել է մարդուն, հետո իր ձեռքով էլ ետ խլել նրանից: Անեկդոտ է: Տարիքիս հասնեք կհասկանաք:

Նորից շրջվեց, անցավ շեմքը, դուռը փակելով ետևից:

Մի քանի օր անց մեզ հասավ ցավալի, սիրտ մաշող լուրը. Իսահակյանը մեռել, հրաժեշտ էր տվել աշխարհին (Իսահակյանը մահացել է 1957 թ. հոկտեմբեր 17):

Սակայն, տարիներ անց, և միշտ էլ, ականջիս ոչ թե նրա թախիծ համակող վերջին անեկդոտն է, այլ նրա կենսուրախ, կենսախինդ, կենսասեր հարցը.

- Անեկդոտ-մանեկդոտ չկա՞:

Գարեգին Բես «Երկեր երեք գրքով. գիրք երրորդ»

«Սովետական գրող» հր., Երևան-1981, էջ 341-345

Աղբյուր՝ Magaghat.am