Այսպէս է ասում Տէրը. «Ով որ այս պատուիրաններից, փոքրերից անգամ, մի բան ջնջի եւ մարդկանց այդպէս ուսուցանի, երկնքի արքայութեան մէջ փոքր պիտի համարուի. իսկ ով կատարի եւ ուսուցանի, երկնքի արքայութեան մէջ նա մեծ պիտի համարուի» (Մատթեոս 5:19)

Բաբելոնական և իսրայելական աշխարհաստեղծման առասպելների հարաբերակցությունը

(Դասախոսություն, կարդացված Գևորգյան ճեմարանում, 1908 թվականի հոնվարի 29-ին: Գլխավոր աղբյուրները, որոնցից քաղված է ամբողջ նյութը, հետևյալներն են. H. Zimmern, Biblische und babylonische Urgeschichte Leipzig, 1901; H. Gunkel, Israel und das Alte Gestament, 3. Auflage von H. Zimmern und H. Winckler. Berlin, 1903 Հոդվածն առաջին անգամ տպագրվել է «Բաբելոն և Սուրբ Գիրք» վերնագրով, «Արարատ» ամսագրի 1908 թվականի N3-ում)

(Հավելված` «Գիլգամեշի վեպը»)

Վերջին տարիներս քաղաքակիրթ աշխարհի հետաքրքրությունն ավելի ու ավելի կենտրոնանում է Միջագետքի վրա, ուր մի ժամանակ բարձր զարգացման հասած քաղաքակրթություն է եղել և ավելի հաճախ լսելի են դառնում ex oriente lux = «Արևելքից է լույսը գալիս» խոսքերը: Այդ մեծ հետաքրքրության պատճառը մի կողմից այն է, որ բաբելոնական քաղաքակրթությունը մինչև այսօր էլ ազդեցություն է գործում մեր հասկացողությունների վրա, իսկ մյուս կողմից, և ավելի մեծ չափով այն, որ բաբելոնական քաղաքակրթությունն ամենասերտ կապերով կապված է Իսրայելի ժողովրդի, ուրեմն նաև Հին Կտակարանի հետ: Անգլիան, Ֆրանսիան, Գերմանիան և Ամերիկան, ուր այնքան տարածված է Աստվածաշնչի ընթերցանությունն ու ուսումնասիրությունը, մրցում են միմյանց հետ գիտական էքսպեդիցիաներ կազմելով, որպեսզի հնարավոր լինի ընդարձակ պեղումներ կատարել և լույս աշխարհ հանել այն քաղաքակրթության գրավոր մնացորդները, որ կարելի է ասել մեր այժմյան քաղաքակրթության հիմքն է կազմում, և որն այնքան առատ լույս է սփռում արդեն աստվածաշնչի շատ անհասկանալի տեղերի վրա, և մեզ գլխավորապես միջոց է տալիս ըմբռնելու այն զրույցներն ու առասպելներն աշխարհի ստեղծագործության և առաջին մարդկանց մասին, որոնք պատմված են Ծննդոց գրքի առաջին 11 գլուխներում:

Սեպագիր արձանագրությունների ընթերցումը մարդկային մտքի ամենահոյակապ գործերից մեկն է. նրա շնորհիվ մեր հասկացողությունը հին և հնագույն արևելքի մասին կարելի է ասել վճռական կերպով փոխվել է: Մինչ նախորդ սերունդների գիտնականները ստիպված էին հին արևելքի պատմության համար բավականանալ Ս. Գրքի և հույների տված կցկտուր տեղեկություններով, այսօր մենք հնարավորություն ունենք արևելքը ճանաչելու իր իսկական աղբյուրներից. իսկ այդ աղբյուրները սկսվում են ամենաքիչը 3000 թվականին մ. թ. ա.: Երկու հազար տարով ընդարձակվում է մեր աչքի առաջ պատմությունը և մենք տեսնում ենք, թե ինչպես այդ մեծ ժամանակամիջոցում ազգեր են ծաղկում ու անհետանում, հսկայական տիեզերական աշխարհակալ պետություններ են առաջ գալիս և կռիվ մղում միմյանց հետ իշխանության համար: Եվ այդ բոլոր ժամանակը արևելքի կենտրոնը Բաբելոնն է: Այստեղ արդեն 3000 թվականին մի քաղաքակրթություն է տիրում ամենածաղկած դրության մեջ, որի սկզբնավորությունն անհիշատակ ժամանակներից է: Այդ կուլտուրայի հիմնադիրներն են սումերները, հավանորեն Միջին Ասիայից գաղթած մի ժողովուրդ, սեմական բաբելոնացիք այդ քաղաքակրթության աշակերտներն ու շարունակողներն են միայն: Բայց Բաբելոնից տարածվում է այն ամբողջ արևելքում և մինչև Եգիպտոս է հասնում: Բաբելոնը արևելքում այն դիրքն է ստանում, ինչ-որ հազարավոր տարիներ հետո Հռոմը արևմուտքում: Մի քանի օրինակներ բավական են պարզելու համար այդ քաղաքակրթության նշանակությունը: Մի քանի տարի միայն առաջ գիտական աշխարհը հանկարծ պարգև ստացավ Բաբելոնի թագավոր Համմուրաբիի օրենսգիրքը (2250) (Համմուրաբիի ժամանակը ճշգրիտ որոշված չէ: Այս հոդվածը գրելու ժամանակ նա համարվում էր 2250-2200 թվականներին ապրած անձնավորություն: Այժմ Համմուրաբիի թագավորության տարիները համարվում են կամ 1792-1750, որ առավել հավանականն է համարվում, կամ 1728-1686 թվականները: Համմուրաբիի ժամանակի թվագրումից է կախված նաև Միջագետքի պատմության` նրան նախորդած շրջանի թվագրումը (Ե. Տ-Մին.)): Այդ օրենսգրքի մեջ նկարագրված սոցիալական դրությունը շատ ավելի բարդ է և օրինական հարաբերությունները շատ ավելի առաջ գնացած են, ավելի խորը քաղաքակրթության հետևանք, քան թե մենք տեսնում ենք Մովսիսական օրենքի մեջ: Օրինակ՝ Բաբելոնում արդեն վաղուց վերացած է արյան վրեժխնդրությունը, այնինչ այն գոյություն ունի դեռ Իսրայելի մեջ: Որքան բարձր աստիճանի վրա է կանգնած բաբելոնական քաղաքակրթությունը, երևում է այն հանգամանքից, որ Համմուրաբիի օրենսգրքի մեջ բժիշկների համար վարձատրության որոշ չափ, տաքսա է նշանակված: Եվ այդ օրենքները կազմված են, իմի են ժողովված 2250թվին, որից 1000 տարի հետո էլ դեռ Իսրայելի ժողովուրդը գոյություն չուներ: Բաբելոնական քաղաքակրթության տարածման և ազդեցության մի այլ փառավոր ապացույց տալիս է մեզ 1887թվին Եգիպտոսի Տելլ-Ամարնայում գտնված կավե տախտակները: Այստեղ Ամենոփիս Դ-ի արխիվում գտնվեցին Բաբելոնի, Ասորեստանի, Միջագետքի, Կիպրոսի, այլ և Քանանի վասալ թագավորների նամակները Եգիպտոսի փարավոններին ուղղված: Այդ նամակները գրված են բաբելոնական լեզվով. ուրեմն Բաբելոնի լեզուն եղել է ժամանակի դիվանագիտական լեզուն. մինջև անգամ Քանանի փոքրիկ թագավորները, որոնք ենթարկված էին Եգիպտոսին, իրենց նամակները չեն գրում եգիպտական մատերիալի` պապիրուսի վրա, այլ գործ են ածում բաբելոնական կավե տախտակները և գրում են բաբելոներեն: Ասորիքն ու Քանանը ուրեմն ճիշտ նույն ձևով գտնվել են բաբելոնական քաղաքակրթության ազդեցության տակ, ինչպես 18-րդ դարում ամբողջ կրթված աշխարհը և նրա հետ միասին դիվանագետները ֆրանսերեն էին խոսում: Այդ նամակագրությունը 1500/1400 թվականներից է: Քանանը կուլտուրայի տեսակետից բաբելոնական մի նահանգ էր Իսրայելի ժողովրդի այնտեղ մտնելուց առաջ: Մի այլ պատկեր. հետագա ժամանակներում, երբ հանդես են գալիս պարսիկները, հույներն ու հռովմայեցիք, ազգերը խառնվում են և կրոնական հասկացողությունները միանում, այնտեղ էլ դեռ դեր են կատարում բաբելոնական ըմբռնումները: Եթե այստեղ խոսք է լինում յոթ ամենամեծ հանճարների կամ աստվածների մասին, պետք է չմոռանալ, որ դրանք բաբելոնական 7 մոլորակների աստվածություններն են, որ հետո հրեական և քրիստոնեական ավանդության մեջ շարունակում են իրենց գործունեությունը իբրև 7 ամենաբարձր հրեշտակներ կամ հրեշտակապետներ: Բայց դեռ այսօր էլ, թեև թույլ կերպով, մի քանի բաներ հիշեցնում են մեզ բաբելոնական իմաստությունը: Բաբելացիք են եղել մեր քաղաքակրթության ուսուցիչները գլխավորապես աստղագիտության և այն ամեն բաների մեջ, որոնք կապ ունեն դրա հետ` մաթեմաթիկայի և չափերի մեջ: Երկնային էքվատորը այսօր էլ բաժանվում է համաձայն 12 կենդանակերպերի, և շրջանագիծը 360 աստիճանի. արդի քրիստոնյա ազգերը շաբաթվա 7 օրերը կոչվում են բաբելոնական 7 մոլորակների անունով (Sonntag, Montag, Mardi, Mercredi, Donnerstag, Freitag, Saturday): Մինչև անգամ մեր այժմյան ժամացույցների 12-ի բաժանումը, ինչպես և ժամի բաժանումը 60 մասի կապված է հին բաբելոնական աստեղային հաշվիչների հետ: Բոլորովին ակներև է Բաբելոնի քաղաքակրթության ազդեցությունն Իսրայելի վրա. ամենից առաջ Իսրայելի մեջ չափը, կշիռն ու փողը բոլորովին բաբելոնական են: Իսրայելի մեջ ևս սուրբ թվեր են 7 և 12-ը, որոնք Բաբելոնում կապված են աստվածությունների հետ. ուշադրության արժանի, որ բաբելոնական ստեղծագործության առասպելը 7 տախտակների վրա է գրված, իսկ Գիլգամեշի ազգային զրույցը 12: Նույն ազդեցությունն է ապացուցում նաև Համմուրաբիի օրենքը. այնտեղ էլ այն սկզբունքն է իշխում, թե աչքի տեղ աչք պետք է հանել, ատամի տեղ ատամը. բաբելացին էլ է որդեգրում մեկին ասելով. «Դու իմ որդին ես», ինչպես և իսրայելացին, կամ մերժում է ամեն հարաբերություն ասելով. «Դու իմ հայը չես» կամ «Դու իմ տերը չես»: Լաբանի և Հակովբի վեճն էլ հիմնված է բաբելոնական օրենքի վրա. եթե վայրենի գազաններն են սպանում կենդանիներին, վնասը տիրոջն է, և ո՛չ թե պահապանինը. եթե մեկը կասկածում է մյուսի վրա, նրան գող համարելով, իրավունք ունի վկանների առաջ նրա տունը խուզարկելու տալու: Բաբելոնում էլ կինը կարող է չբերության դեպքում իր ամուսնուն մի հարճ տալ և այդպիսով երեխա ձեռք բերել: Բաբելոնական օրենքի ամենապարզ օրինակն է Իսրայելի մեջ Աբրահամի հարճի, Հագարի պատմությունը, որ այդ ձևով մայր է դառնում և բարձրամտում է իր տիրոջ նկատմամբ:

Բայց թողնենք այդ մանր մունր նմանությունները և տեսնենք թե ի՜նչ հարաբերություն ունեն միմյանց հետ բաբելոնական առասպելները աշխարհի ստեղծագործության, առաջին մարդկանց, ջրհեղեղի մասին և Աստվածաշնչի առաջին գլուխներում պատմված Իսրայելական առասպելները: Սկսենք ստեղծագործության պատմությունից:

Աստվածաշնչի Ա գլխում` նկարագրված է ամենից առաջ այն քաոսային դրությունը, որի մեջ գտնվում է տիեզերքը նախքան արարիչ աստվածը կարգ ու կանոն է սահմանում նրա մեջ: Բնորոշ է այդ սկզբնական դրության համար, որ քաոսը պատկերվում է իբրև խավար և ջուր: Այդ նախնական օվկինանոսը եբրայեցին Թհոմ է անվանում, որ մեզ շուտով կպատահի բաբելոնական առասպելի մեջ իբրև Թիհամատ: Այդ մութ քաոսի մեջ արարիչ աստվածն առաջին օրն իսկ լույսն է առաջ բերում: Դրանից հետո միացած նախաջրերը բաժանվում են երկու մասի, և զատվում են միմյանցից հաստատությամբ: Այդ բանը ըմբռնելու համար պետք է նկատի ունենանալ, որ հին աշխարհի մարդիկ այն հասկացողությունն ունեին, որ ինչպես երկրի վրա, այնպես էլ երկնակամարից վերև օվկիանոս կա: Այդ երկու օվկիանոսները` հաստատության վերևը և ներքևը, բաժանում է արարիչ աստվածը և այդպիսով ստեղծում տեսանելի երկինքը: Երրորդ օրը ստեղծվում է երկիրը, որ ջրերի միջից է դուրս գալիս և անմիջապես աստծո հրամանով ծածկվում է բուսականությամբ: Չորրորդ օրը ստեղծվում են երկնային մարմինները և առանձնապես շեշտվում է արևի և լուսնի իշխանության մասին, որ անշուշտ այնպիսի կրոնի մեջ առաջ գալ կարող էր, ուր այդ լուսավորները նաև իբրև աստված էին պաշտվում: Հինգերորդ օրը ստեղծվում են ձկներն ու թռչունները, և վերջապես վեցերորդ օրը ցամաքային կենդանիներն ու ստեղծագործության գլուխգործոցը` մարդը: Վեց օր աշխատում է աստված մարդկանց նման և յոթերորդ օրը` շաբաթ օրը, հանգստանում:

Բայց միայն աստվածաշնչի Ա գլխում չէ, որ այս խնդրի մասին խոսք է լինում: Նրա այլ տեղերում եղած զանազան ակնարկներից դեռևս հնարավոր է մի ավելի հին տարբերակ փոքրիշատե պարզ կերպով վերականգնել: Այդ ակնարկները մեծ մասամբ բանաստեղծական գրքերի մեջ են գտնվում և խոսում են Յահվեի կռվի մասին մի ինչ որ առասպելական էակի հետ, որ ներկայանում է ինչպես նախնական օվկիանոսի անձնավորումը: Այդ էակի անունն էլ փոխվում է. մի տեղ նա Րահաբ է կոչվում, մի այլ տեղ Լեվիաթան, կամ վիշապ, օձ, երբեմն էլ պարզ կերպով մտածված: Առանձին գծեր են այդ նկարագրության մեջ, իհարկե, տարբերվում են, բայց մի գլխավոր միտք բոլորի մեջ էլ ընդհանուր է. այդ այն միտքն է, թե սկզբում Յահվեն կռիվ է ունեցել մի թշնամի էակի հետ, որը նախաջրերի աձնավորումն է, և այդ կռվի հետևանքն է, որ Յահվեն, ստեղծել է երկինքն ու երկիրը: Այդպես` ՁԸ սաղմոսի մեջ կարդում ենք (10-12). «Դո՛ւ տիրես զօրությանցն ծովու, և զխռովություն ալեաց նորա դո՛ւ ցածուցանես. դո՛ւ խոնարհեցուցանես որպէս վիրավորս զՐահաբ, ի զօրություն բազկի քո ցրուեցեր զթշնամիս քո: Քո՛ են երկինք և քո է երկիր, զաշխարհս լրիւ իրով դո՛ւ հաստատեցեր: Զհիւսիս և զհարաւ դո՛ւ արարեր»:

Աչքի է ընկնում առանձնապես, որ նախ հաղթվում է Րահաբը և ապա ստեղծվում են երկինքն ու երկիրը. ապա Րահաբը օգնականներ ունի, որոնց նույնպես իր բազկի ուժով փախցնում է Յահվեն:

Եսայի մարգարե ԾԱ 9-10. «Զարթի՛ր, զարթի՛ր, զգեցի՛ր, զզորություն բազուկ Տեառն. զարթի՛ր իբրև յաւուրցն իսկզբանէ իբրև յազգացն յաւիտենից: Ո՞չ դու այն ես, որ ջախեցեր զՐահաբ, վիրավորեցեր զվիշապն: Ո՞չ դու այն ես, որ ցամաքեցուցեր զբազմութիւվն ջուրցն անդնդոց, որ արարեր զխորս ծովուն ճանապարհ անցից փրկելոցն և ապրելոց»:

Անշուշտ այս կտորի մեջ դեր է կատարում նաև Իսրայելի ազատվելը Կարմիր ծովից, բայց Րահաբի և վիշապի հաղթվելու հիշատակությունն անկասկած Յահվեի կռվի հետ է կապված ստեղծագործությունից առաջ: Նույն նկարագրությունն են անում և Հոբի խոսքերը (ԻԶ. 12-13). «Զօրությանմբ հանդարտեցոյց զծով, իմաստությանմբ իրով եհար զՐահաբ. հոգւով իրով զարդարեաց զերկինս և ձեռք նորա անարգեցին զվիշապն փախստեայ»:

Այն դերը , ինչ որ այս կտորների մեջ կատարում է Րահաբը, այլ տեղերում վերագրված է Լեվիաթանին. այդպես սաղմոս ՀԳ. 13-17. «Դո՛ւ բղխեցուցեր զաղբիրս և զվտակս, դո՛ւ ցամաքեցուցեր զգետս սաստիկս: Քո՛ է տիւ և քո է գիշեր. զլոյս և զարև դու հաստատեցեր. և դու հաստատեցեր զամենայն սահմանս երկրի. զգարուն և զամառն դո՛ւ ստեղծեր»:

Ուրեմն վիշապի պարտությունը դարձյալ կապված է աշխարհի ստեղծագործության հետ: Այս կտորները պարզ կերպով ցույց են տալիս, որ Իսրայելի մեջ գոյություն է ունեցել մի առասպել Յահվեի և Թհոմի մասին, որ հետո մոռացության է տրվել, մանավանդ որ նույն պատմությունը Ծննդոց Ա գլխում արդեն կար` հարմարեցրած Իսրայելի ժողովրդի հասկացողություններին և նրա միաստվածյան ըմբռնմանը: Այդ մաքուր և զտված հասկացողությանն հարմարվելով է անշուշտ Ծննդոց Ա գլուխը գրի առնողը հետ մղել Յահվեի ու Թհոմի կռիվը, որի գոյությունը դեռևս երևում է Թհոմ անվան հիշատակության և այն գծի մեջ, թե Թհոմ երկու մասի է բաժանվում:

Տեսնենք այժմ, թե ի՞նչ հարբերություն ունի Իսրայելի այս առասպելը բաբելոնական առասպելի հետ: Բաբելոնական զրույցը աշխարհի ստեղծագործության մասին ծանոթ էր մեզ Բերոսսոսից (300 թ. մ. թ. ա.), որ հետևյալն էր պատմում այդ մասին. «Սկզբում տիեզերքը խավար էր և ջրերով լցված. այդ քաոսի մեջ սկիզբն են առնում զանազան հրեշային էակներ, որոնց բոլորի վրա իշխում է մի կին Թամթե անունով: Ապա հանդես է գալիս Բելը, երկու կես է անում այդ կնոջը և նրա երկու մասերից երկինքն ու երկիրն է կազմակերպում ու կանոնավոր վիճակի մեջ դնում: Սակայն երբ Բելը տեսավ, որ երկիրը դատարկ է և անպտուղ, հրամայեց կտրել աստվածներից մեկի գլուխը. արյունը խառնեց հողի հետ և այդ խառնուդից ստեղծեց մարդկանց ու կենդանիներին: Ապա նա ստեղծեց նաև արև, լուսին, աստղեր և հինգ մոլորակները»:

Բերոսսոսի այդ կարճ պատմությունը բոլորովին հաստատվեց սեպագիր արձանագրություններով, որ գտնվեցին Ասսուրբանիպալի (668-626) մատենադարանում: Սեպագիր արձանագրությունների մեջ աշխարհի ստեղծագործության առասպելը պատմված է հետևյալ կերպով.

«Մի ժամանակ, երբ վերևում երկինք չէր կոչվում և ներքևում երկիրը անուն չուներ, երբ դեռ ամենասկզբնական օվկիանոսը` Ապսուն և ամեն բանի մայր Նախանդունդ Թիհամատն իրար էին խառնում ջրերը … առաջ եկան առաջին աստվածները»: Ուրեմն ամեն բանի սկիզբը նախաջուրն է, որ անձնավորյալ կերպով իբրև արական և իգական էություն է պատկերացվում: Առասպելի մեջ այնուհետև մանրամասն նկարագրվում է աստվածների ստեղծագործությունը, Թեոգոնիան, հատկապես հետագայի արարիչ Մարդուկի: Սակայն շուտով այդ նոր ստեղծած աստվածների մեջ մի երկպառակություն է ընկնում, որովհետև Թիհամատը` աստվածների մայրը, դժգոհ իրերի նոր դրությունից, ապստամբում է վերին աստվածների դեմ և նրանց մի մասին կարողանում է իր կողմն անցկացնել: Ապա նա ստեղծում է հրեշավոր էակների, որոպեսզի իրեն օգնեն կռվի մեջ: Թիհամատի այդ ապստամբությունը բնականաբար դառնում վերին աստվածների համար հոգսի և վրիժառության առարկա: Բայց աստվածներից ոչ մեկը չի համարձակվում կռվի դուրս գալ Թիհամատի դեմ, մինչև որ Մարդուկը պատրաստակամություն է հայտնում ասպարեզ իջնելու, միայն այն պայմանով, որ Թիհամատին հաղթելուց հետո նրան հանձնվի տիեզերքի իշխանությունը և ճակատագրի որոշումը: Աստվածների համար իր փառավոր հացկերույթ է պատրաստվում և այստեղ գինով արբելանուց հետո վերջապես խոստանում են կատարել Մարդուկի պահանջը. «Ով Մարդո՛ւկ, որովհետև դու ուզում ես մեր փոխարեն վրեժխնդիր լինել, քեզ ենք տալիս տիեզերքի արքայության իշխանությունը»: Ապա Մարդուկը պատրաստվում է կռվի, զինվում է նետ ու աղեղով, եռաժանիով, վերցնում է նաև աստվածային զենքը` մի կայծակ, հողմերի պարկը և հրեղեն ձիերը լծած, պատերազմական կառքի մեջ նստած, գնում է Թիհամատի դեմ: Վերջինիս պատահելով Մարդուկը մի անգամ ևս հիշեցնում է նրան իր բոլոր չարությունը և ապա առաջարկում է կռվի դուրս գալ — «Պատրաստվի՛ր, ես և դու պիտի կռվենք միմյանց հետ»: Մենամարտի մեջ հաղթում է Մարդուկը, որը իր սուրը խրում է Թիհամատի մարմնի մեջ և նրա դիակը մի կողմ նետում. ապա հարձակվում է Թիհամատի օգնականների վրա, հաղթում է նրանց և բանտարկում. ի վերջո գալիս է կրկին Թիհամատի դիակի մոտ, երկու մասի բաժանում այն — «Մի կեսը վերցրեց նա և դարձրեց երկնակամար, առաջը պատնեշ դրեց, պահապաններ կարգեց, հրամայելով նրանց, նրա ջուրը բաց չթողնել»: Թիհամատի վերին ջրերն ուրեմն պատնեշով բաժանված և վերև քշված կազմում են երկինքը: Առասպելի մեջ այնուհետև պատմված է երկնային մարմինների` արևի, լուսնի, մոլորակնների ստեղծագործությունը և հիշված թե ինչ բաների պիտի ծառայեն նրանք, հատկապես արևն ու լուսինը: Դժբախտաբար մի մեծ հատված կորած է այստեղ առասպելի մեջ, ուր անշուշտ պատմված է եղել երկրի, բուսականության, մարդկանց ստեղծման մասին. հատկապես մարդկանց մասին վերջերս մի հատված գտնվեց, որի բովանդակությունից երևում է, որ հիրավի բաբելացիք մարդու ստեղծագործությունը նույն ձևով են պատմել, ինչպես ավանդում է Բերոսսոսը (300թ. մ. թ. ա.): Այստեղ մենք տեսնում ենք, որ արարիչ աստվածը հրաման է տալիս կտրել աստվածներից մեկի գլուխը, որպեսզի նրա արյունը խառնի հողի հետ և մարդիկ ստեղծի: Ամբողջ առասպելը վերջանում է մի օրհներգությամբ ուղղված Մարդուկին, որ փառաբանում է նրա ստեղծագործությունները առանձին-առանձին և իրեն` իբրև աստվածների պետի:

Բաբելոնի և Իսրայելի առասպելների նմանությունը ակներև է բոլորին. երկու ավանդության համաձայն սկզբում ամեն ինչը ջուր է եղել. ծովային անդունդը մի անձնավորյալ սոսկալի էակ է, որ բաբելոներեն Թիհամատ է կոչվում, իսկ եբրայերեն Թհոմ: Երկու առասպելների մեջ էլ այդ էակը վիշապաձև է նկարագրված, երկուսի մեջ էլ խոսվում է օգնականների մասին: Ապստամբություն վերին աստծո դեմ, այստեղ էլ, այնտեղ էլ. այնտեղ Մարդուկն է կռվի դուրս գալիս, այստեղ` Յահվեն: Թիհամատն էլ հաղթվում է, Թհոմն էլ. վերին ու ներքին ջրերը այդ էակի բաժանմամբ նույն են երկու առասպելների մեջ էլ. այստեղ էլ, այնտեղ էլ հաղթությունն անմիջապես հետևում է աշխարհի ստեղծագործությունը: Հիշելի է նաև այն, որ Մարդուկն իբրև լույսի և արևի աստված է հանդես գալիս և այդպիսով հաղթում խավարի զորությանը, իսկ աստվածաշնչի մեջ ամենից առաջ ստեղծվում է լույսը: Մի անգամ այս նմանությունը նկատելուց հետո, որ չի կարող իհարկե պատահական լինել, հարց է առաջ գալիս, թե ի¯նչ հարաբերություն ունեն նրանք միմյանց հետ: Այդ հարցը կարող է երեք տեսակ պատասխան ունենանալ. ա. Բաբելացիք իրենց առասպելը փոխ են առել իսրայելացիներից. բ. Երկուսն էլ հիմնված է նախնական սեփական ընդհանուր առասպելի վրա և գ. Իսրայելցիք փոխ են առել բաբելացիներից: Առաջին պատասխանը լուրջ կերպով մեջտեղ գալ ամենևին չի կարող, որովհետև բաբելոնական առասպելը շատ ավելի հին է, այդ մենք հետո էլ կտեսնենք, քան թե իսրայելականը: Բ. այլևայլությունը կարող է հավանական լինել և ըստինքյան կարելի բան է, բայց առասպելի մեջ այնպիսի գծեր կան, որոնք անհասկանալի կմնային, թե ի¯նչ ձևով է առաջ եկել, եթե ընդունեինք, որ Իսրայելի ժողովրդի մեջ առասպելը սկսզբնական է, այնինչ բոլորովին հասկանալի են դառնում, եթե ասենք, թե առասպելը ծագել է Բաբելոնում և իսրայելացիք այնտեղից փոխ են առել: Օրինակ Իսրայելի համար բոլորովին անհասկանալի պիտի լինի, թե ինչու առանձնապես ծովը և ջուրը պիտի լինի ամեն բանի սկիզբը, այնինչ այդ բոլորովին բնական ու հասկանալի է Բաբելոնի համար: Որովհետև բաբելացին իր երկրի կլիման տեսնելով, պիտի ասեր. տիեզերքը այն ձևով է առաջ եկել, ինչպես նա այժմ էլ ամեն տարի և ամեն օր առաջ է գալիս: Ինչպես յուրաքանչյուր գարուն գարնան արևի աստված Մարդուկը ձմեռվա անձրևներից հեղեղված ու ծովին (կամ՝ Թիհամատին) նման դարձած երկիրը նորից ցամաքեցնում է և երևցնում, այնպես էլ եղած պիտի լինի ամենաառաջին գարնանը, և տիեզերքը ստեղծված պիտի լինի Մարդուկի և Թիհամատի կռվից հետո: Կամ- որովհետև Մարդուկը միևնույն ժամանակ առավոտյան արևի աստվածն է- ինչպես որ արևը ամեն առավոտ կտրում-անցնում է տիեզերական ծովը և գիշերային քաոսից հետո նախ երևցնում է երկինքը, ապա երկիրը, այնպես էլ ստեղծագործության առաջին առավոտը ամենից առաջ ստեղծվել են երկինքն ու երկիրը: Եթե փորձենք նույն պատկերը Պաղեստինի կլիմայով բացատրել, մեծ դժվարության կհանդիպենք. բացի այդ պետք է այս պատկերի համար մի գարնան կամ գարնան արևի Աստված, ինչպես Մարդուկն է, բայց ո՛չ թե Յահվեն:

Սակայն այս առասպելը միակը չէ, որ իսրայելացիք վերցրել են բաբելացիներից: Նույնպիսի նմանություն գտնում ենք նաև Դրախտի զրույցի մեջ, որ պատմված է Ծննդոց Բ և Գ գլուխներում: Այստեղ կարելի է ասել բոլորովին ուրիշ տեսարան է բացվում մեր առաջ. այլևս ծովը չէ ամեն բանի սկիզբը և պետք չէ զսպել այն, որ տիեզերքն առաջ գա. այստեղ ամեն բանի սկիզբը անապատ երկիրն է, ուր ջուր է պետք, որպեսզի բուսականություն առաջ գալ կարողանա: Այստեղ չկա նաև Ա գլխի հասկացողությունը արարիչ աստծու մասին, որ իր լոկ խոսքով ստեղծում է ամեն ինչ: Այստեղ Յահվեն իսկապես հոգնեցուցիչ աշխատանք է կատարում. նա կավից մարդ է շինում, ինչպես բրուտը իր ամանները. ապա նա կյանքի շունչ է փչում նորաշեն մարդու քթածակերից, մի պարտեզ է տնկում և նրա մեջ տեղավորում մարդուն. պարտեզի մեջ են նաև Կենաց ծառը և Գիտության ծառը: Այդ պարտեզի մեջ է հոսում դրախտի գետը, որ իսկույն չորս ճյուղի է բաժանվում: Ավելորդ եմ համարում այլևս խոսել պատվիրանազանցության մասին իր հրաշալի նկարագրություններով ու խոսակցություններով կնոջ և օձի մեջ, որի հոգեբանական նուրբ ըմբռնողությունը միշտ էլ հիացմունքի առարկա է եղել:

Բաբելոնական զրույցը, գրի առնված ԺԵ դարում մ. թ. ա., հետևյալն է պատմում մեզ այս խնդրի մասին:

Ադապան, որ ամենայն հավանականությամբ բաբելոնական առասպելաբանության առաջին մարդն է, հանդես է գալիս այստեղ իբրև ծովերի աստված Էա-ի որդի: Սա է ստեղծել նրան, բարձրագույն իմաստություն պարգևել, բայց առանց հավիտենական կյանք շնորհելու: Ադապայի բնակատեղին է Էա-ի սրբավայրը Էրիդուում՝ Եփրատի և Տիգրիսի բերանին մոտիկ: Այստեղ նա Էա-ի տաճարի քահանա է, զբաղվում է ձկնորսությամբ ծովի վրա. որպեսզի կարողանա սրբավայրին ձուկ մատակարարել: Երբ նա այդպես օրին մեկը դարձյալ ծովի վրա էր, հանկարծ բոլորովին հանդարտ ծովի վրա փչում է հարավային քամին, խորտակում նավը և նա ընկնում է ծովը: Իբրև վրեժ այդ բանի համար, Ադապան կոտրում է հարավային քամու թևերը և վերջինը 7 օր շարունակ դադարում է երկրի վրա փչելուց: Այս դեպքի մասին լսում է երկնքի աստված Անուն, մի պատգամավոր է ուղարկում երկիր, որպեսզի Ադապային իր գահի առաջ պատասխանատվության հրավիրե: Էա-ն այժմ նախօրոք սովորեցնում է Ադապային, թե ինչ է սպասում նրան երկնքում՝ Անուի առաջ. «Երբ դու Անուին կներկայանաս, քեզ կառաջարկեն մահվան կերակուր, չուտե՛ս. մահվան ջուր կառաջարկեն, չխմե՛ս»: Անուի ներկայացուցիչը գալիս է Ադապայի մոտ և նրան իր հետ երկինք է տանում, անցկացնելով երկնքի դռնից: Երբ Ադապան ներկայանում է Անուին, ամեն բան կատարվում է ճիշտ այնպես, ինչպես Էա-ն ասել էր. այն տարբերությամբ միայն, որ ո՛չ թե մահաբեր կերակուր և ջուր են առաջարկում նրան Անուի հրամանով, այլ ընդհակառակը կյանքի կերակուր և ջուր: Բայց Էա-ի հրամանին հնազանդ՝ Ադապան մերժոմ է առաջարկած հացը և ջուրը և այդպիսով զրկվում է հավիտենական կյանքից: «Կենաց կերակուր բերեք նրան, որ ուտե. կենաց կերակուր բերին և նա չկերավ. կենաց ջուր բերին նրա համար և նա չխմեց. Անուն զարմացած նայեց նրան և ասաց.- «Օ՜, Ադապա, ինչո՞ւ չկերար ու չխմեցիր. ուրեմն չես ապրի». ապա նա հրամայեց. «Վերցրե՛ք նրան և ետ տարեք երկիր»:

Սխալ կլիներ անշուշտ այս բաբելոնական առասպելն համարել աստվածաշնչի դրախտի պատմությանն նախօրինակը. բայց մի շարք նման գծեր կան երկուսի մեջ, որոնք ստիպում են մեզ ընդունել, որ Ադապայի զրույցը անշուշտ որոշ ազդեցություն գործել է դրախտի պատմության կազմության վրա: Այդպես կենաց հացն ու կենաց ջուրը և նրանց հակադրությունը մահվան կերակրի ու ջրի հետ (հմմտ. Էա-ի խոսքերը մի կողմից, իսկ Յահվեի ու օձի խոսքերը ծառի պտղից ուտելու մասին մյուս կողմից): Երկու զրույցի մեջ հիմնական գլխավոր գաղափարներից մեկն է՝ գիտությունը ձեռք բերելուց հետո մարդուն միայն անմահությունն է պակաս, որպեսզի նա բոլորովին աստվածանման դառնա: Ծննդոց Գ. 22.»Եւ ասէ Տեր Աստված. Ահա Ադամ եղև իբրև զմի ի մէնջ՝ գիտել զբարի և զչար. և արդ՝ գուցէ ձգիցէ զձեռն և առնուցու ի ծառոյն կենաց, ուտիցէ և կեցցէ յաւիտեան»: Այդպես էլ երկնքի աստված Անուն է մտածում. էա-ն Ադապային շնորհել է բարձրագույն իմաստությունը, ինչո՞վ կարելի է միայն այդ պարգևը լրացնել. պատասխանն է կենաց հաց: Որովհետև Ադապան մերժում է, կորցնում է նա անմահությունը թե՛ իրեն և թե՛ իհարկե նաև իր հետնորդների համար: Հետաքրքրական է առանձնապես, որ աստվածաշնչի խորամանկ և մոլորեցուցիչ օձը հանդես է գալիս նաև մի բաբելական հին նկարի մեջ ¥այժմ բրիտանական թանգարանում¤, որի մեջտեղը բաբելացոց սուրբ ծառն է, աջ ու ձախ մի մարդ ու կին, որ ծառից պտուղներ են քաղում, իսկ կնոջ հետևը սողում է մի օձ: Սեպագիր արձանագրությունների մեջ դեռևս չի գտնված մի զրույց, որ բացատրեր մեզ այդ պատկերը. բայց ամենևին զարմանալի չի լինի, թե մի օր Բաբելոնի ավերակներից մի բնագիր ելնի ու պատմի այդ օձի մասին, թե ինչպես նա մոլորեցրել է առաջին կնոջը սուրբ ծառի տակ:

Բոլորովին նման են միմյանց նաև աստվածաշնչի (Ծննդոց Դ և Ե) նահապետների և բաբելոնական նախնական թագավորների մասին պատմածները: Այստեղ էլ, այնտեղ էլ նրանք թվով տասն են, շատ երկար ապրում են և վերջանում ջրհեղեղի հերոսով: Նրանք են զանազան արհեստների ստեղծողը մարդկանց համար: Զարմանալի կերպով անուններն անգամ և նրանց մասին պատմածները նույնն են երկու զրույցների մեջ էլ: Այդպես՝ աստվածաշնչի մեջ երրորդ նահապետը կոչվում է Ենոշ, որ նշանակում է «մարդ». բաբելոնական Գ թագավորի անունն է Ամելոն, որ նույնպես «մարդ» է նշանակում: Չորրորդ նախահայրը աստվածաշնչի մեջ կոչվում է Քենան, որ «դարբին» է նշանակում. Դ բաբելոնական թագավորը Ամենոնն է, որ նշանակում է «գործավոր, վարպետ»: Ավելի աչքի է ընկնում այն տեղեկությունը, որ կա աստվածաշնչի մեջ Ենովքի մասին. «Եւ գնաց Ենովք ընդ Աստծո, յետ ծնանելոյ նորա զՄաթուսաղա, ամս երեքհարիր. եւ ծնաւ ուստերս և դստերս: Եւ եղեն ամենայն աւուրք Ենովքայ ամք երեք հարիր և վաթսուն և հինգ: Եւ քանզի գնայր Ենովք ըստ հաճոյից Աստծո, ո՛չ ուրեք գտանէր, զի փոխեաց զնա Աստված (Ծննդ. Ե. 22 - 24)»: Այս Ենովքի անձնավորությունը հետագայի հրեական զրույցների կենտրոնն է կազմում. նա համարվում է բարձրագույն իմաստության տեր. գիտակ երկնքի և երկրի գաղտնիքների. նաև աստղագիտության, աստղաբաշխության, գրի ու հաշվի գտնող:

Մինչև վերջին ժամանակներն անհասկանալի էր բոլորովին Ենովքի այդ պատկերը՝ իր 365 տարվա կյանքով: Այժմ սեպագիր արձանագրությունների շնորհիվ բոլորովին պարզված է և այդ: Ենովքը աստվածաշնչի Է նախահայրն է: Բաբելացիք էլ իրենց Է թագավորի մասին զանազան բաներ են պատմում: Էնմեդուրանկին-այդպես է նրա անունը-եղել է Արևի աստված Շամաշի քաղաքի՝ Սիպպարի թագավորը: Շամաշը վերցրել էր նրան իր մոտ և սովորեցրել երկնքի ու երկրի գաղտնիքները. գլխավորապես այն արվեստը, որով հնարավոր է երկնքի ու երկրի վրա կատարված նշանների միջոցով գուշակել ապագան: Այդ պատճառով էլ բաբելացոց մեջ այս Էնմեդուրանկին համարվում է կախարդ ու հմայող քահանաների նախահայրը: Մենք տեսանք, որ այդ նույն հատկությունները վերագրում են նաև Ենովքին: Աստվածաշնչի մեջ Ենովքին տրված է 365 տարվա կյանք. այդ բանը տարօրինակ էր, որովհետև մյուս նախահայրերի տարեթվերը շատ ավելի են: Այժմ այդ 365 տարին ևս իր բնական և հասկանալի բացատրությունն է գտնում: Ինչպես որ Էնմեդուրանկին Արևի աստված Շամաշի ծառայության մեջ է, այնպես էլ Ենովքը ստանում է արևի տարվա օրերի թիվը՝ 365, իբրև իր կյանքի տևողության չափ:

Նմանություն կա երկու ավանդությունների մեջ նաև այն տեսակետից, որ, ինչպես ասացինք, թագավորների և նախահայրերի տարիները շատ-շատ են նշանակված: Բաբելոնական ավելի հսկայական թվեր է ասում. հաշվելով ստեղծագործությունից մինչև ջրհեղեղ 432,000 տարի, յուրաքանչյուրին 10 թագավորներից բաժին է տալիս 43,200 տարվա կյանք: Նմանություններն ուրեմն այնքան ակներև են, որ կասկած լինել չի կարող նրանց միմյանց հետ ունեցած առնչության մասին. և այստեղ էլ պետք է ասենք, որ նախնականը բաբելոնականն է և փոխ առածը իսրայելականը. որովհետև հատկապես Ենովքի տիպը, օրինակ, Իսրայելի կրոնի մեջ անհասկանալի է բոլորովին, այնինչ բաբելոնական կրոնի մեջ՝ իբրև Շամաշի պաշտոնյա, Էնմեդուրանկին ուրիշ կերպ լինել չէր կարող:

Այս խնդրի հետ կապված մի հարց է մնում միայն լուսաբանել. ո՞րտեղից են առաջ գալիս այդ հսկայական թվերը նախահայրերի կյանքի մասին: Հայտնի է, որ հին արևելքում շատ մեծ դեր են կատարում զանազան հաշիվներ աշխարհի հարատևության մասին: Խոսք է լինում տիեզերական տարվա մասին, որ ճիշտ նույն բաժանմունքներն ունի. ինչ որ սովորական տարին, ուրեմն չորս եղանակների է բաժանում. ունի իրեն գարունն ու ամառը, աշունն ու ձմեռը: Այդ մեծ տիեզերական տարվա մեջ առանձին տեղ է բռնում իհարկե ջրհեղեղը: Նա պատկանում է բնականաբար տիեզերքի ձմռանը, այսինքն այն ժամանակին, երբ օրերը ամենից ավելի կարճ են և խավարն ու հորդահոս անձրևներն են տիրում Բաբելոնում. այնինչ ստեղծագործությունը իհարկե տիեզերական տարվա գարնանը պիտի համապատասխանի, մանավանդ, որ բաբելացիք իրենց գարնան արևի աստված Մարդուկին էին վերագրում ստեղծագործությունը: Եթե այժմ հարցնելու լինենք, թե ինչ դիրք ունեն տիեզերական տարվա մեջ 9 նախահայրերը կամ թագավորները, պատասխանը պարզ կլինի. գարնան սկզբից` մարտի 8 (21)-ից մինչև ամենակարճ օրը` դեկտեմբերի 9- (21) ուղիղ 9 ամիս էր: Ուրեմն 9 թագավորները կամ անդրջրհեղեղյան նախահայրերը տիեզերական տարվա առաջին ինն ամիսների ներկայացուցիչներն են, իսկ տասներորդը, որի ժամանակ սկսվում է ջրհեղեղը, տասներորդ տիեզերական ամսվա ներկայացուցիչն է:

Որ աստվածաշնչի նախահայրերի տարեթվերը շատ ավելի պակաս են, քան թե բաբելոնական թագավորներինը, առաջ է գալիս այն հանգամանքից, որ աստվածաշնչի տիեզերական տարին շատ ավելի փոքր է, քան թե բաբելոնականը:

Նախապատմական վերջին զրույցի, ջրհեղեղի զրույցի մեջ աստվածաշնչի և Բաբելոնի առնչությունը ամենից ավելի որոշ է և ակներև: Այդ պատճառով էլ կարող ենք այս անգամ բաբելոնականից սկսել և ապա նրա հարաբերությունը պարզել աստվածաշնչի հետ:

Արձակագիր առասպելը գտնվելուց առաջ բաբելոնական զրույցը ծանոթ էր մեզ բաբելոնացի քահանա Բերոսսոսի տված տեղեկությունից, որի բովանդակությունը հետևյալն է. «Կռոնոսը երազում երևաց 10-րդ նախաջրհեղեղյան թագավոր Քսիսուտրոսին և հայտնեց նրան, որ Դայեզիոս ամսի 15-ին մարդիկ պիտի ոչնչանան մի ջրհեղեղի միջոցով. այդ պատճառով հրամայեց նրան մի նավ շինել, նրա մեջ տեղավորվել իր ազգականների հետ, վերցնել նաև կերակուր, թռչուններ և չորքոտանի կենդանիներ: Քսիսուտրոսը լսում է նրան, մի նավ է շինում 15 ստադիում երկարությամբ և 2 ստադիում լայնությամբ և տեղավորվում է նրա մեջ իր կնոջ, որդիների և բարեկամների հետ…: Ջրհեղեղից հետո, երբ ջուրը սկսում է պակասել, նա բաց է թողնում թռչուններից մի քանիսին, որպեսզի իմանա թե արդյոք ցամաքը երևո՞ւմ է, թե ոչ. որովհետև սրանք ո՛չ կերակուր են գտնում և ո՛չ հանգստանալու տեղ, վերադառնում են կրկին նավ: Մի քանի օրից հետո նա նորից արձակում է նրանց, այլևս չեն վերադառնում: Քսիսուտրոսը մտածեց, թե ուրեմն երկիրը երևացել է ջրերի տակից և վերցրեց նավի տախտակներից մի քանիսը. տեսնելով, որ նավը իջել է մի լեռան վրա, ցած իջավ կնոջ, որդիների և նավավարի հետ, համբուրեց երկիրը, սեղան շինեց, զոհեց աստվածներին և իր հետ իջնողների հետ վերացավ: Որովհետև նա և յուրայինները այլևս չվերադարձան, նավի մեջ մնացածները ցած իջան և սկսեցին նրանց որոնել. բայց նա այլևս չերևաց նրանց աչքին, միայն մի ձայն լսեցին օդի մեջ, որ հրամայում էր աստվածավախ լինել, որովհետև Քսիսուտրոսը իր բարեպաշտության պատճառով արժանի է համարվել աստվածների մոտ ապրելու. նույնպես և նրա կինը, աղջիկները և նավավարը: Նրանց հրամայվում է կրկին Բաբելոն վերադառնալ և հայտնում, թե այն երկիրը, ուր նրանք այժմ գտնվում են, Հայաստանի մի մասն է: Այն ժամանակ նրանք էլ աստվածներին զոհ են մատուցանում և ոտով ճանապարհ են ընկնում Բաբելոն»:

Այն զարմանալի նմանությունը, որ կա այս և աստվածաշնչի ջրհեղեղի մեջ, առիթ է տվել առաջ կարծելու, որ Բերոսսոսը ազդված է աստվածաշնչից, բայց այդ մասին այժմ խոսք լինել չի կարող, որովհետև գտնված է սեպագիր զրույցը Ասուրբանիպալի կամ Սարդանապալի մատենադարանի մեջ Նինվեում (668-626), որը այժմ պահված է բրիտանական թանգարանում: Սեպագիր արձանագրության մեջ ջրհեղեղի զրույցի բովանդակությունը հետևյալն է. «Աստվածները, նրանց մեջ հատկապես Բելը, որոշում են մարդկանց խիստ պատժի ենթարկել իրենց մեղքերի պատճառով և ոչնչացնել նրանց մի ջրհեղեղով: Սակայն աստվածներից մեկը` Էա-ն ընտրում է մարդկանցից մեկին, Ուտնապշտիմին Շուրիպպակ քաղաքից, որը «շատ իմաստուն» (Ատրախազիս կամ Խազիսատրա, որ=Քսիսուտրոսին) էր, որպեսզի ազատի նրան: Մի երազի միջոցով տեղեկություն է տալիս նա սրան աստվածների վճռի մասին և հրամայում է նրան ազատվելու համար մի նավ շինել և ամեն տեսակ կենդանի էակներից իր հետ վերցնել: «Դո՛ւ, Շուրիպպակցի մարդ, մի նավ շինիր, թո՛ղ քո կայքը և մտածիր կյանքիդ մասին, թո՛ղ ստացվածքդ և ազատիր կյանքդ, ամեն տեսակ կյանքի սաղմ վերցրու նավիդ մեջ. այն նավը, որ դու այժմ պիտի շինես, թող լավ որոշված լինեն նրա չափերը»: Ատրախազիսը (= Ուտնապշտիմ) կատարում է Էա-ի հրամանը, շինում է նավը հրամայված չափերի համաձայն, ծեփում կպրով, բազմաթիվ խցերի է բաժանում այն և նրա մեջ տեղավորում է իր բարեկամներին, այլև ամեն տեսակ ընտանի և վայրենի կենդանիներ: Ջրհեղեղն սկսելուց ոչ շատ առաջ, որ նրան առանձին նշանով իմաց են տալիս, մտնում է նավը, իսկ ղեկավարը սկսում է նավի ղեկավարության գործը: Ջրհեղեղը սկսվում է, որը նկարագրվում է իբրև բացարձակ ազատություն բոլոր տարերային զորությունների և ջրերի, միացած թանձր խավարի հետ: Ամբողջ երկիրը փոխվում է ծովի, որի երեսին լողում են մարդկանց դիակները. 6 օր տևում է ջրհեղեղը, 7-րդ օրը հանգստություն է տիրում և դադարում: Ջրհեղեղից սարսափում են մինչև անգամ աստվածները, որոնք բարձրանում են ամենաբարձր երկինքը` Անուի մոտ և այնտեղ պպզում շների նման: Ատրախազիսը բաց է անում օդանցքը և տեսնում է ընդհանուր ավերածը. «նա չոքում է, նստած լաց է լինում և նրա այտերի վրա հոսում են արտասուքները»: Ապա սկսում է երևալ երկիրը. նավը կանգ է առնում Նիզիր սարի վրա, ուր մնում է 6 օր. 7-րդ օրը, պատմում է Ատրախազիսը, «Մի աղավնի արձակեցի և բաց թողի նրան. աղավնին թռավ այս ու այն կողմ, բայց որովհետև հանգչելու տեղ չկար, նորից եկավ: Այն ժամանակ արձակեցի մի ծիծեռնակ և բաց թողի նրան. ծիծեռնակը թռավ այս ու այն կողմը, բայց հանգչելու տեղ չգտավ, վերադարձավ. այն ժամանակ արձակեցի մի ագռավ և բաց թողի. թռավ ագռավը, տեսավ որ ջուրը պակասում է, գիշատեց և կռկռաց, բայց չվերադարձավ»: Ագռավի չվերադառնալը Ատրախազիսին նշան է ծառայում, թե ջուրը պակասել է. յուրայիններով իջնում է նա նավից, բաց թողնելով բոլոր կենդանիներին: Նրա առաջին գործն է լինում զոհ մատուցանել, որի անուշահոտությունից հավաքվում են աստվածները «և ինչպես ճանճեր շրջապատում են զոհողին»:

Սակայն Բելը սաստիկ բարկացած է, որ Ատրախազիսը ազատվել է կորստից, իսկ Էան հանդիմանում է նրան հետևյալ խոսքերով. «Դո՛ւ, իմաստունդ աստվածների մեջ, հզո՛րդ, որքան անմիտ ես, որ ջրհեղեղ ես հանում. պատժի՛ր մեղավորին իր մեղքի համար, հանցավորին իր հանցանքի համար. փոխանակ ջրհեղեղ հանելու, ուղարկի՛ր վայրի գազաններին, որ ոչնչացնեն նրանց, ուղարկի՛ր սով ու ժանտախտ, որ կոտորեն նրանց»: Բելը հանդիմանում է Էաին, որ նա աստվածների խորհուրդը հայտնել է Ուտնապիշտիմին. բայց Էան մերժում է այդ հանդիմանությունը, հայտնելով, որ ինքը չէ հայտնել աստվածների խորհուրդը, այլ «չափազանց իմաստունին» (=Ատրախազիս) երազ է ուղարկել և նա դրանից գուշակել է աստվածների գաղտնիքը: Վերջապես Բելը հանգստանում է և ի վերջո մտնում է նավը, բռնում է Ուտնապիշտիմի ձեռքից, նրա կողքին չոքեցնում է կնոջը, շոշափում է երկուսին էլ, անցնում է երկուսի մեջտեղը, օրհնում է նրանց հետևյալ խոսքերով. «Առաջ Ուտնապիշտիմը մարդ էր, այժմ Ուտնապիշտիմը և իր կինը թող մեզ աստվածներիս նման լինեն. Ուտնապիշտիմը թող ապրի հեռու, գետերի բերանի մոտ»: «Այն ժամանակ վերցրին նրանք ինձ,- այսպես է վերջանում զրույցը- և բնակեցրին հեռու, գետերի բերանների մոտ»:

Նմանություններն այստեղ աստվածաշնչի ջրհեղեղի զրույցի հետ այնքան ակներև են, որ երկար ու մանրամասն համեմատություններ անելու կարիք անգամ չկա. բավական է հիշել թռչունների տեսարանը: Այստեղ էլ ուրեմն գլխավոր հարցն այն է, թե ինչպես պետք է հասկանալ այդ առնչությունը: Այժմ էլ իհարկե խոսք չի կարող լինել այն կարծիքի մասին, թե Իսրայելից են վերցրել բաբելացիք իրենց առասպելը, այդ անկարելի է քաղաքակրթության և կրոնների պատմության տեսակետից: Բաբելոնական առասպելը ջրհեղեղի մասին արդեն գրականության սեփականություն է դարձած այն ժամանակ, երբ իսրայելացիք դեռևս ազգություն չէին կազմում, այլ թափառական ցեղեր էին ասորական և արաբական անապատներում: Պետք է ի նկատի ունենալ, որ բաբելոնական առասպելը հայտնի է մեզ ո՛չ միայն Ասսուրբանիպալի մատենադարանից, այլ նրանից հատվածներ կան, գրված 21-րդ դարում մ. թ. առաջ: Երկրորդ կարելությունն այն կլիներ, որ երկուսի համար էլ մի ընդհանուր աղբյուր ընդունեինք. բայց այս դեպքում այդ ավանդությունը սեփականություն պիտի լիներ բոլոր սեմական ցեղերին և առհասարակ հին աշխարհին, այնինչ այդպես չէ. սերտ առնչությունը նկատելի է միայն աստվածաշնչի և Բաբելոնի առասպելի մեջ: Եթե այդպես է, առասպելի բուն հայրենիքը անշուշտ դարձյալ Բաբելոնն է, մանավանդ, որ տեղական կոլորիտն էլ միայն Բաբելոնին է համապատասխան, բայց ո՛չ երբեք Իսրայելի երկրին: Որովհետև մի կողմ թողած, թե արդյոք այդ առասպելին հիմք ծառայե՞լ է որևէ պատմական դեպք, որևէ մեծ հեղեղումն, որ իհարկե դարձյալ միայն Բաբելոնին է համապատասխան, պետք է ասենք, որ ընդհանրապես այդպիսի աշխարհայացք առաջ գալ կարող է միայն այնպիսի երկրում, ուր ջրերը շատ առատ են լինում և երբեմն էլ մեծամեծ վնասներ են հասցնում ազգաբնակությանը: Իսկ այդպիսի երկիրը Եփրատի և Տիգրիսի ստորին հովիտը, բայց ո՛չ երբեք Պաղեստինը:

Ի՞նչ բանի վրա է հիմնված իսկապես ջրհեղեղի զրույցը: Որևիցե պատմական տեղական դեպքի հիշողություն կապված կարող է լինել նրա հետ, այդ ուրանալ չի կարելի: Բայց զրույցի իսկական վերջնական սկզբնավորությունը անշուշտ դարձյալ զուտ մյութոլոգիական է, և ջրհեղեղն էլ այդ պատճառով ո՛չ թե երկրի վրա պետք է որոնել, այլ երկնքի: Ջրհեղեղի հերոսը, որ իր նավով կամ տապանով կտրում անցնում է ջրերը, սկզբնապես Արևի աստվածն է, որ նավարկում է երկնային օվկիանոսի վրաով: Զրույցների և առասպելների մեջ այդ երևույթը շատ նկատված է, որ որևիցե աստծո հետ կապ ունեցող երևույթները փոխանցվում են մարդկանց վրա: Որ ջրհեղեղի հերոսը սկզբնապես աստվածների հետ կապ ունեցող էակ է եղել, երևում է այժմյան զրույցի մեջ ևս այն հանգամանքից, որ նա վերջիվերջո աստված է դառնում, աստվածների մոտ է վերանում:

Այս է ընդհանուր գծերով բաբելոնական կրոնի և քաղաքակրթության ունեցած ազդեցությունը Իսրայելի կրոնի, և նրա միջոցով նաև ամբողջ քրիստոնեական աշխարհայացքի վրա: Եթե մենք հարցնելու լինենք, թե ե՞րբ է տեղի ունեցել այդ ազդեցությունը, պատասխան տալը դժվար չի լինի: Ոմանք ասում են, այն շրջանում, երբ ասորեստանցիք վերջին անգամ շատ մոտիկ հարաբերության մեջ մտան Պաղեստինի հետ, կործանեցին Իսրայելի թագավորությունը և այլն, ուրեմն Ը դարի կեսերից մինչև Է դարի կեսերը: Ուրիշները Դավթի և Սողոմոնի ժամանակն են համարում այս շրջանը, երբ Իսրայելի մեջ մուտք գործեցին օտար հասկացողություններն ու առասպելները, ուրեմն մոտավորապես Ժ դարը: Բայց ամենից ավելի հավանական ենթադրությունն այն է, որ այս հասկացողություններն ու զրույցները մուտք են գործել Քանան դեռ Իսրայելի այնտեղ հաստատվելուց շատ առաջ. ուրեմն այն շրջանում, որ մենք վերև նկարագրեցինք իբրև Տելլ-Ամարնայի շրջան, 1450-ի և 1350-ի մեջ: Եվ այդ դեպքում Իսրայելն իհարկե միայն միջնորդաբար` քանանացիների միջոցով էր ծանոթացել այդ նյութերի հետ և ենթարկվել նրանց ազդեցությանը:

Այդ կարծիքն է հաստատում նաև այն հանգամանքը, որ Իսրայելի մեջ այս զրույցներն ու առասպելները բոլորովին կերպարանափոխվել են և հարմարեցրած են Իսրայելի ժողովրդի ավելի մաքրված ու զտված հասկացություններին աստծու և աշխարհի մասին: Այդպիսի զարգացման համար երկար ժամանակ էր հարկավոր: Այնտեղ մենք տեսնում ենք ամենաթունդ բազմաստվածություն, այստեղ ընդհակառակը կատարյալ միաստվածություն: Բաբելոնական կրոնը բոլորովին ընկած է կախարդության և հմայության ազդեցության տակ, որին բոլորովին հակառակ են Իսրայելի մարգարեները. այնտեղ տիրում է աստվածների պատկերների պաշտամունքը, իսկ այստեղ ոչ մի պատկեր չկա և մարգարեներին հաջողվում է դրսից մտած այդպիսի սովորություններն արմատախիլ անել: Այնտեղ աստվածները կապվում են բնության հետ, իսկ այստեղ արդեն առաջ է եկել այն կրոնական համոզումը, թե աստված բարձր է բնությունից և բնությունը ենթարկվում է նրան: Եվ միանգամայն անհամատեղելի է բաբելական պատկերացումների հետ մարգարեների այն խոսքը, թե աստված զոհ ու ծիսակատարություն չի պահանջում, այլ սրտի բարեպաշտություն և գործերի արդարություն:»Թող իրավունքը ջրի նման հորդանա և արդարությունը անհուն հեղեղ դառնա»:

Աղբյուր՝ Պատմական Աստվածաբանություն