Այսպէս է ասում Տէրը. «Եթե Ես չգնամ, Մխիթարիչը չի գա ձեզ մոտ» (Հովհաննես 16:7)

Հաղպատի վանք

Հաղպատի վանական համալիրը գտնվում է համանուն գյուղի հարավարևելյան բարձրադիր մասում` սարահարթի վրա:

Կառուցվել է X դարի 2-րդ կեսին, իսկ X-XIII դարերում Հայաստանի կարևոր հոգևոր և մշակութային կենտրոններից է եղել։

Համալիրի կազմում են Ս. Նշան տաճարը, երկու գավիթ, երեք փոքրաչափ եկեղեցի, երկու միջանցք-տապանատուն, սեղանատուն, գրատուն, զանգակատուն, մի քանի մատուռ - դամբարաններ և խաչքարեր, բաղնիք: Համալիրի շենքերի մեծ մասը կառուցված է կապտավուն, սրբատաշ բազալտից: Վանքը շրջապատված է աշտարակավոր պարսպով: Տարածքից դուրս են գտնվում աղբյուր-հուշարձանը և մի քանի փոքր եկեղեցիներ:

1996 թ. համալիրն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պահպանության ներքո գտնվող հուշարձանների ցանկում:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱԿՆԱՐԿ

Հաղպատ գյուղը հնում կոչվել է Սրբլիս (Սուրբ Լույս), քանի որ, ըստ ավանդության՝ արևը բարձրանում էր հարևան սարի հետևից և լույս էր սփռում հարևան գյուղերի վրա: Հաղպատի վանքի կառուցումից հետո գյուղը վերանվանվեց, իսկ Սրբլիս անունը անցավ հարևան սարին:

Հաղպատի վանքի հիմնադրումը կապում են Աբաս Բագրատունու (929-953 թթ.) թագավորության տարիների հետ, թեև վանքի ամենահին կառույցի` Սբ. Նշան եկեղեցու շինարարությունը սկսվել է 976 թ. (ավարտվել է 991 թ.) Աշոտ Գ (Ողորմած) Բագրատունի թագավորի (953-977 թթ.) օրոք, Խոսրովանույշ թագուհու հանձնարարությամբ` իր որդիներ Սմբատի և Գուրգենի (Կյուրիկե) արևշատության համար։ Անիում Բագրատունիների թագավորության անկումից հետո, 1064 թ-ին, վանքը քայքայման է գնում, ապա կրկին վերածնվում և շենանում է Բագրատունյաց Կյուրիկյան թագավորների հովանու ներքո: Վերջիններս Սանահինից այստեղ են տեղափոխում իրենց տոհմական գերեզմանատունը։

XI դ. կեսից Հաղպատը Լոռու հոգևոր թեմի աթոռանիստն էր: Նվիրատվությունների շնորհիվ ունեցել է սեփական արոտավայրեր, այգիներ, գյուղեր ևն:

1105 թ. -ին Հաղպատն ու Սանահինը կողոպտում է Ղզիլ ամիրան, իսկ 1111-13 թթ. անկում է ապրում տեղական թագավորությունը: Շուտով սելջուկներից համալրի տարածքը մաքրում է վրաց թագավոր Դավիթ Շինարարը և միացնում Վրաստանին: XII դ. 2-րդ կեսից XIV դ. Հաղպատը պատկանում է Մահկանաբերդի Արծրունիներին, ապա՝ Զաքարյաններին: Իվան Զաքարյանի հրամանով 1223 թ. -ին վանքի միաբանության պաշտպանության համար կառուցվում է Հաղպատի ամրոցը: Հաղպատը դառնում է Հայաստանի խոշորագույն հոգևոր և կրթական կենտրոններից մեկը։

Վանքն անկում ապրեց նաև Լենկթեմուրի արշավանքների (XIV դ.) և ապա Օսմանյան Թուրքիայի և Սեֆյան Իրանի միջև ընթացող տնական պատերազմների շրջանում (XV-XVII դդ.)։ 1639 թ. դաշնագրով Արևելյան Հայաստանը մնաց Իրանին։ Հաստատված խաղաղությունը նպաստավոր եղավ նաև վանքի համար։ Վանքը վերականգնվեց և կրկին ստանձնեց կարևոր հոգևոր և ձեռագրության կենտրոնի իր դերը։

 

XVII - XIX դ. Հաղպատը և նրա շրջակայքը պատկանել է Բարաթյանների (Բարաթովների) ընտանիքին: Միաժամանակ Վրաստանի, Իմերեթի, Աբխազիայի հայկական եկեղեցական վիճակները, Բորչալուի և Ղազախի վիճակները (բացառությամբ՝ Աանահինի վիճակի) ենթարկվում էին Հաղպատի արքեպիսկոպոսին:

1778թ. Հաղպատը տուժեց լեզգիների հարձակումներից, 1795-ին այն ասպատակել է Աղա Մահմեդ խանը։ 1801 թ-ին Արևելյան Վրաստանի թագավորության կազմում միացավ Ռուսաստանի կայսրությանը:

XIX դ. սկզբին վանքին էին պատկանում Շնող, Ջոջկան, Ախթալա, Որնակ և այլ գյուղեր, Մատան կոչված պղնձահանքը, վանքապատկան գյուղացիներ, այգիներ, արոտավայրեր, բայց XX դ. սկզբին վանքը ուներ ընդամենը փոքր հողատարածք, երկու այգի և մեկ վարդապետ:

Խորհրդային տարիներին եղել է զուտ պատմա-մշակութային հուշարձան: 1989 թ-ին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ հանձնվել է Մայր աթոռ Սբ Էջմիածնի տնօրինությանը:

ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ

Հաղպատի վանական համալիրը պատկանում է Զաքարյանների ժամանակաշրջանի ճարտարապետությանը:

Եկեղեցիների մեծ մասը խաչագմբեթային են: Գավիթները՝ իրենց խոշոր ծավալներով, համարվում են տվյալ ճարտարապետական ձևի ամենաակնառու կառույցներից: Սբ. Նշանի և «Համազասպի ժամատան» սյուները բնորոշ չեն հայկական ճարտարապետությանը, ըստ որի յուրաքանչյուր խոյակի ձևն ու նախշազարդը մտադրաբար փոփոխված է։

Սբ. Նշան եկեղեցի: Համալիրի կենտրոնական մասում է գտնվում վանքի ամենահին և գլխավոր կառույցը՝ Սբ. Նշան եկեղեցին: Ըստ ավանդության՝ այն կառուցել է ճարտարապետ Տրդատը 976-991 թթ.-ին: Եկեղեցին պատկանում է գմբեթավոր դահլիճ տիպի խաչագմբեթ ենթատիպին, որ գերիշխում է լայնանիստ գմբեթը: Արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև հորինվածքով է, երկայնական պատերին հպված հզոր որմնամույթերին են հանգում գմբեթակիր կամարները: Դուռն արևմտյան կողմից է` քանդակազարդ շրջանակով: Մուտքը գավթից է։

Տաճարի ճարտարապետական ձևերը զուսպ են. ճակատների հիմնական շեշտված ծավալային տարրերը «հայկական խորշերն» են: Կառույցը հասել առանց էական վերափոխումների: Վերանորոգվել է միայն գմբեթը (վերանորոգվել է 1113թ.):

Սուրբ Նշանը որմնանկարներ ունեղող եզակի եկեղեցիներից է: Ավագ խորանն ու պատերի առանձին հատվածներ եղել են որմնանկարազարդ, որոնցից պահպանվել է միայն մի մասը:

Խորանի ապսիդը երկու անգամ որմնանկարազարդվել է, վերջին անգամ XIII դարի երկրորդ կեսում:

Պահպանվել է միայն առաջին շերտը, ուր Դեիսուս կոմպոզիցիայում պատկերված է գահին նստած Քրիստոսը։ Ավելի ցած եղել են «Ավետման», «Ծննդոցի», «Մկրտության» տեսարաններ։ Հարավային պատին պահպանվել է աթաբեկ Սադունի որդու` Խութլու Բուղայի (վանքի հովանավորներից մեկի) ամբողջ հասակով պատկերը։

Արտաքին՝ զանգագատանը նայող արևելյան ճակտոնապատին պահպանվել է Սանահինի բարձրաքանդակի նմանակը` դեմ առ դեմ կանգնած Սմբատ Բ Բագրատունին և Լոռիում Կյուրիկյանների արքայական տոհմի հիմնադիր Գուրգենը պահում են եկեղեցու մանրակերտը։

Ս. Նշան եկեղեցուն արևմտյան կողմից կից է Մեծ գավիթը, որը կառուցվել է XIII դ. 10-ական թթ.` 1185-ին իշխանուհի Մարիամի հիմնարկած տապանատան տեղում: Նախկին շինությունից հյուսիսային և հարավային կողմերում պահպանվել են առանձին կամարակապ մասեր:

Ժամանակի գավիթների հետ համեմատած (գյուղական «հազարաշեն» տան սկզբունքով), Սբ. Նշանի գավիթը սովորականից մեծ է (21մ x 18մ): Ծածկը կատարված է փոխհատվող կամարների կառուցվածքային սկզբունքով: Երկու զույգ լայնաթռիչք կամարները, փոխհատվելով մեծ բարձրության վրա՝ կազմում են քառակուսի հիմնատակ, որին հանգում են վերին շարքի ավելի փոքր թռիչք ունեցող երկու զույգ կամարները: Վերջիններս՝ իրենց հերթին փոխ հատվելով՝ կազմում են քառակուսի երդիկ՝ պսակված սլացիկ ռոտոնդայով: Արևելակողմի անկյուններում պատարագի համար նախատեսված երկու կրկնահարկ ավանդատներ կան` կիսաշրջանաձև խորաններով։ Հատակն ամբողջությամբ ծածկված է իշխանավոր մարդկանց տապանաքարերով։

Ս. Գրիգոր եկեղեցի: Սբ. Նշանի գավիթի հարավային կողմում է գտնվում Սբ. Գրիգոր եկեղեցին (1023-1025թթ.)։ Այն ներքուստ խաչաձև, արտաքուստ ուղղանկյուն կառույց է, չորս անկյուններում` ավանդատներ։ Մուտքի կողքերում գտնվող ավանդատները եռահարկ են, ինչը բնորոշ չէ հայկական եկեղեցիներին։ Պատերը ժամանակին զարդարված էին որմնանկարներով և այցելուների շռայլ նվիրատվություներով։

Սբ. Գրիգոր եկեղեցին վերանորոգվել է 1211 թ., որի ընթացքում վնասված գմբեթի փոխարեն կառուցվել է թաղակապ ծածկը` պարզ տանիքով։ Արտաքին պատերը հարդարված են սյուներով և սրածայր կամարներով։

Ս. Աստվածածին եկեղեցի: Սուրբ Նշանի գավթից հյուսիս է գտնվում Ս. Աստվածածին եկեղեցին (1208-1220 թթ.): Կառուցվել է Դեսումյանց Հասան իշխանի դուստր Խաթունի հովանավորությամբ և հայտնի է նաև Խաթունաշեն անունով։ Տաճարը կենտրոնական գմբեթակիր սիստեմի կառուցվածք է՝ արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև հատակագծով և ուղղանկյուն խաչաթևերով: Գլանաձև թմբուկը ծածկված է եռանկյունաձև տանիքով։ Մուտքն արևմտյան կողմից է՝ քանդակազարդ շրջանակով: ճակտոնապատին պատկերված է հավերժության խորհրդանիշը, կողքերից` Կենաց ծառով փոքր խաչքարեր։

«Համազասպի ժամատուն» գավիթ: Վանքի գլխավոր եկեղեցուց հյուսիս վանահայր Համազասպը 1257 թ. կառուցել է «Համազասպի շենք» կամ «Համազասպի ժամատուն» հոյակերտ գավիթը, որն համարվում է Հայաստանում ամենամեծը (մոտ 330 քռ.մ): Այն պատկանում է չորս սյուներով, երդիկավոր, կամարակազմ ծածկով գավիթների տիպին, ունի ութանիստ բաց գմբեթ։ Ցածր շինություն է` տանիքի արևելյան կողմը թաղված է հողի մեջ։ Ծածկը բաժանված է ինը հատվածի, որոնցից կենտրոնականը պսակված է երդիկավոր վրանաձև ութանիստ գմբեթով։ Կամարաշարերն ընդարձակ տարածությունը բաժանում են 9 մասի։ Արտաքին ճակատները զուսպ են:

Արևելքից գավիթը հաղորդակից է անհամեմատ փոքր միանավ թաղածածկ եկեղեցուն (20 քառ. մ)։ Վերջինիս և գավթի անհամաչափ համադրության պատճառով հաճախ անտեսվել է եկեղեցու դերը, և գավիթը համարվել է ինքնուրույն շինություն` ժողովարան։

Գրատուն-մատենադարան: Կառույցը գտնվում է Համազասպի ժամատան հարավային կողմում: XI դ. այստեղ եղել է գրատան հին շենքը, որը XIII դ. արմատապես վերակառուցվել է: Քառակուսի հատակագծով մի շինություն է, որի որմնասյուներից ձգվող կամարները խաչաձևերով կրում են ծածկը, կենտրոնում առաջացնելով գմբեթային մասը՝ փոքրիկ-կլոր երդիկով: Փայտաշեն կլոր ծածկը դարձել է փոխհատվող կամարների վրա նստած քարաշեն ծածկ 1258-1262 թթ.-ին, վերակառուցվել 1273 թ։ Արտաքուստ վրանաձև է և հիմնականում կրկնում է գավիթի կառուցման ոճը: Ձեռագիր մատյաններն ու եկեղեցական սպասքը պահվել են գրատան որմնապատերի հատուկ խորշերում: Գրապահոցի հատակի մեջ տեղադրված կիսաթաղ կժերի մեջ ժամանակին գինի և կաթնամթերք էին պահում՝ ձեռագրերի պահպանության նպատակով խոնավություն ապահովելու համար։

Տապանատներ և մատուռ: «Համազասպի շենքի» և գրատան միջև ընկած տարածքը ծածկվել է թաղով և վերածվել տապանատան, որը հայտնի է որպես «Փրկչի միջանցք»: Ժամանակին այստեղ է գտնվել վանքի դպրանոցը։

Այստեղ, այլ խաչքարների հետ վեր է խոյանում «Ամենափրկիչը» ( 1273 թ.)։ Խաչքարի hեղինակն է Վահրամ քանդակագործը։ Խաչված Քրիստոսի, 12 առաքյալների, 2 Մարիամների և հրեշտակների պատկերներով խաչքարը քանդակվել է ի պատիվ ամիրսպասալար Աթաբեկ Սադունու: Այն պատված է որդան կարմիր ներկով:

«Ամենափրկիչ» խաչքարի թւկունքում է գտնվում փոքր մատուռը, որի կառուցման ժամանակն ու կառուցողը հայտնի չեն: Այն ունի ուղղանկյուն հատակագիծ և թաղակապ ծածկ:

«Փրկչի միջանցքի» անմիջական շարունակությունն է տաճարի արևելյան երկայնքով ձգվող թաղածածկ միջանցքանման երկրորդ տապանատունը, որտեղ սալահատակի ձևով տեղադրված են տապանաքարեր:

Զանգակատուն: Հուշարձնախմբի արևելյան մասում, բոլորովին առանձին գտնվում է Հաղպատի վանքի ամենանշանավոր կոթողը՝ աշտարականման, բացառիկ ինքնատիպ, եռահարկ զանգակատունը (1245 թ.)

Զանգակատան կառուցումը վերագրվում է Համազասպ և Հովհաննես եպիսկոպոս եղբայրներին։ Հատակագիծն ունի քառանկյան ձև, եռահարկ է, երկրորդ և երրորդ հարկերը բարձրանում են պատերին կցված քարե սանդուղքներով: Արտաքուստ առաջին հարկի խաչաձև հորինվածքը 2-րդ հարկում ստանում է 8-անիստ եզրաձև: Առաջին 2 հարկերում տեղավորված են աղոթքի 7 խորաններ, որոնցից 3-ը գտնվում են երկրորդ հարկում, իսկ երրորդ հարկի 4 խորանների պատերը կամարաձև միանալով, իրենց վրա են կրում 6 սյունանի գմբեթ-ռոտոնդան: Կառույցն աչքի է ընկնում իր ներդաշնակ համաչափություններով ու սլացիկ կառուցվածքով: Զանգակատան որմնաշարը միջնամասում ամրանում է երկրաշարժակայուն գոտիով:

Սեղանատուն: Համալիրի հյուսիսային մասում է գտնվում սեղանատունը: Երկարավուն դահլիճն ընդլայնական առանցքով տեղադրված երկու սյուների միջոցով բաժանված է 2 միանման, երդիկավոր մասերի՝ յուրաքանչյուրը ծածկված փոխհատվող կամարների համակարգով: Կառուցման ժամանակը հայտնի չէ:

Բաղնիք. Հաղպատի վանքը բացառիկ հուշարձաններից է, որտեղ պահպանվել է նաև միջնադարյան բաղնիքը: Այն գտնվում է սեղանատնից հյուսիս: Տանիքը հազարաշեն ոճի հորինվածքով է:

Կենտրոնական գմբեթը նստած է չորս փայտաշեն սյուների վրա՝ տանիքի մեջտեղում կլոր բացվածքով։

Դամբարաններ - «Համազասպի գավթից» դեպի հյուսիս-արևմուտք, պարսպի մոտ, տեղադրված են Ուքանանց տոհմի 3 դամբարանները։ Դրանք փոքր չափերի խորանարդաձև մատուռներ են` պսակված գեղաքանդակ խաչքարերով։ Ստորին կառույցը թվագրվում է VIII դարի սկզբով: Մատուռների երկու խաչքարերը քանդակվել են 1211թ. և 1220 թ և լավագույն օրինակներից են համարվում։ Հեղինակն է քանդակագործ Վահրամը։

Վանքի պարսպից դուրս գտնվող հուշարձաններ. Արևելյան պարսպի մոտ 75 մ հեռավորության վրա է գտնվում Աղբյուրի տունը (Աղբյուր-հուշարձանը) (1258 թ.)։ Եռակամար շենք է` կենտրոնական կամարն ավելի լայնաթռիչք, քան մյուսները։ Հետին պատի մոտ կան քարե 6 տաշտեր` գյուղի անասուններին ջուր տալու, այտեղ կա նաև ստորգետնյա ջրամբար, որը գյուղացիներն օգտագործում են ոռոգման նպատակով։

Կուսանաց անապատի (Սբ. Տիրամայր) XIII դ. եկեղեցին (15) գտնվում է վանքից 500 մ. դեպի արևելք, բլրի վրա։ Եկեղեցու շուրջ միաբանների գերեզմաններն են։ Կառույցը գմբեթակիր խաչաթև է, ութանկյուն թմբուկը զարդարված է երեքնուկաձև փոքր կամարներով։ Եկեղեցու հարավում գտնվող խաչքարերը թվագրվում են ուշ միջնադարով։

Հաղպատ գյուղի տարածքում պահպանվել են IV դարի եկեղեցու ավերակները։ Այն համարվում է Հաղպատի առաջին քրիստոնեական կառույցը։

Վանքի մուտքի մոտ՝ դարպասի կողքին գետնանցում է եղել, որով մարդիկ դուրս են եկել գետեզերք:

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ

XI-XIII դդ. հայտնի էին Հաղպատի դպրոցը և գրատունը: Գրչության կենտրոնը հիմնել է վանքի առաջին վանահայր և հիմնադիր նշանավոր գրիչ Սիմեոն վարդապետը՝ վանքի կառուցումից անմիջապես հետո: Այստեղ ուսուցանել են քերականություն, հռետորություն, փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, երաժշտություն և այլ առարկաներ: Հաղպատում խմբագրվում են նաև աղավաղված ձեռագրերը, համեմատվում են թարգմանչագիր օրինակների հետ: Գրատան գրիչները ոչ միայն պահպանել ու նորոգել են մագաղաթյա ձեռագրերը, այլև գրչագրել և գրի են առել ձեռագրերի մաշված ու անընթեռնելի հատվածները:

Նշանավոր ուսուցիչներից էին տոմարագետ փիլիսոփա Հովհաննես Իմաստասերը (XI դ. վերջ -XII դ. սկիզբ), նրա աշակերտներ՝ ժամանակագիրներ Սամուել Անեցին, Երեմիա Անձրևիկը ևն: XII դ. կրոնամշակութային գործիչներից էին իրավագետ Դավիթ Ալավկա որդին, Դավիթ Քոբայրեցին, Վարդանը, Իգնատիոսը:

Հաղպատի գրադարանը միջնադարյան հայ ձեռագրերի գանձարաններից ամենահարուստն էր: Այն հիմնադրվել է XI դ. Հաղպատի վանքի Ս. Նշան եկեղեցու մոտ: Այնտեղ պահվում էին գրչագիր և երկաթագիր հնագույն արժեքավոր մատյաններ: Հարստացել է նվիրատվությունների և տեղում կատարված ընդօրինակումների շնորհիվ: Հետագայում, ապահովության համար, ձեռագրերը տեղափոխվել են վանքի մոտակա քարայրերը, որոնք և գրապահոցի, և ընթերցարանի դեր են կատարել: Երկար տարիներ Հաղպատի վանքում է պահվել Մուղնու նշանավոր ավետարանը, որը հետո տեղափոխվել է Թիֆլիսի Մուղնու Սբ. Գևորգ վանք, այնտեղից էլ՝ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան մատենադարան:

Հաղպատը հայտնի էր նաև իր մանրանկարչական դպրոցով: Վանքում որոշ ժամանակ գործել է բանաստեղծ, քերական Հովհաննես Երզնկացին:

Հաղպատի վանքի հետ է կապվում միջնադարյան Հայաստանի ամենանշանավոր աշուղներից մեկի` Սայաթ-Նովայի անունը, ով 1768 թ.-ից ապրել է Հաղպատում` որպես վանական և ապա լուսարար (1778-1795 թթ.)։

1830-31-ին Հաղպատում աքսորական էր Հարություն Ալամդարյանը:

Հաղպատ անվանման հետ կապված են բազմաթիվ լեգենդներ, նրանցից մեկի համաձայն Սանահինի իշխաններից մեկը հրավիրում է իր մոտ ճանաչված մի վարպետի` վանք կարուցելու համար: Վարպետը ներկայանում է իշխանին որդու հետ: Աշխատանքի ընթացքում վեճ է առաջանում հոր և որդու միջև: Ենթավարպետներից մեկը բռնում է որդու կողմը: Այսպես` կռվելով հոր հետ որդին թողնում է աշխատանքը, վեր է կենում և հեռանում: Ճանապարհին, մի ուրիշ իշխան վարձում է նրանց` իր վանքը կառուցելու պատվերով: Երբ որդու բարձրացրած պատերը հասնում են այնքան որ տեսանելի են դառնում Սանահինից, աշխատավորները հաղորդում են դրա մասին ծեր վարպետին: Ոչ աշխատանքային օրը նա որոշում է այցելել որդու շինարարությունը, մոտենում է կիսասարք վանքի պատին և երկար զննում այն: Բոլորը լուռ սպասում էին ծեր վարպետի գնահատականին: Վերջապես, նա հրեց շարվածքի քարը և ասաց. «Ախ պատ»: Այստեղ հայր և որդի գրկախառնվեցին և բարիշեցին: Իսկ վանքին մնաց «Հաղպատ» անվանումը:

Ավանդսզրույցի այլ տարբերակով՝ վարպետը, տեսնելով, որ դիմացի հեռավոր լեռան վրա պատ է բարձրանում, գալիս է և իմանում, որ իր աշակերտն է կառուցում: Հարցնում է. «Ի՞նչ ես անում»: Աշակերտը պատասխանում է. «Հախի՝ հաղթականկի պատն եմ կառուցում»: Վարպետն արձագանքում է. «Չմոռանաս, որ սա նրանից հին՝ Սանահինն է»:

Մեկ այլ ավանդազրույցի համաձայն, եկեղեցին հեռվից տեսնելով, վարպետը բացականչել է՝ ախ պատ, որտեղից էլ գալիս է Հաղպատ անվանումը: Վանքի անվան հետ կաված ևս մեկ ավանդազրույց կա, ըստ որի վանքը կոչվել է Հաղպադ, որ նշանակում է չարն ատող. եթե եկեղեցի է կառուցվում, այնտեղ չարը տեղ չունի:

Սուրբ Նշան եկեղեցին ստացել է իր անվանումը Քրիստոսի խաչափայտի նշանի հայտնության պատվին: Հալածվող Հռիփսիմյան կույսերից Հռիփսիմեն Վարագա լեռան ծերպերից մեկի մեջ պահում է Քրիստոսի խաչափայտից մասունքը, որը հետագայում փնտրում էին: Ճգնավորները գիշեր-ցերեկ աղոթում էին, որ Աստված իրենց մի նշան տա այդ մասունքը գտնելու համար:

Մի օր ծնկած ճգնավորների աչքերին ճառագայթ է իջնում վերից, տեսնում են, որ սրբված խաչի կերպարն է՝ շատ հեռուներից եկող: Ճգնավորները սկսում են հետևել լույսին ու Վարագա լեռնա մեջ գտնում լույսի աղբյուրն ու մասունքը: Այստեղ էլ կառուցում են Վարագա Խաչ վանքը:

Եվս մեկ ավանդազրույց գալիս է մոնղոլների ժամանակաշրջանից: Ըստ ավանդության, մոնղոլները խոշտանգում էին վանականներին, որպեսզի վերջիններս մատնեին պահոցի տեղը, և այդ ժամանակ, ասում են, 3 ավագ և 12 կրտսեր քահանաներ փորձում էին ցավին դիմակայելու ուժ գտնել Ավետարանի հետևյալ խոսքերի մեջ. «Ինչ-որ սուրբ է, շներին չտաս, ոչ էլ մարգարիտներ շաղ տուր խոզերի առաջ»։

Ասում են, թե Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու պատի երկարությամբ մեկ ոտնաթաթի տեղ կա, իսկ պատին անցքեր: Ավանդության համաձայն, ովքեր անցքերից բռնվելով կկարողանան անցնել նեղ պատի վրայով, նրանց երազանքը կկատարվի: Բազմաթիվ այցելուներ, վանք գալով, փորձում են հաղթահարել նեղ պատը՝ հավատալով իրենց երազանքի կատարմանը:

ՀԱՄԱԼԻՐԻ ՀԱՏԱԿԱԳԻԾ

1. Ջգրաշենը
2. Սբ. Գրիգոր եկեղեցի
3. Սբ. Նշան եկեղեցի
4. Մեծ գավիթ (Սբ. Նշան)
5. Սբ. Աստվածածին եկեղեցին
6. «Համազասպի գավիթ»
7. Ուքանանց տոհմի դամբարաններ
8. Միջանցք-տապանատուն և Դպրոց
9. Գրատուն (գրադարան)
10. Զանգակատուն
11. Մատուռ - եկեղեցի
12. Պարսպապատեր
13. Սեղանատուն, տնտեսական շինություններ
14. Աղբյուր-հուշարձան
15. Կուսանաց անապատ (Սբ. Տիրամայր)
16. IV դարի եկեղեցու ավերակներ

Աղբյուր՝ Ostarmenia.com