Այսպէս է ասում Տէրը. «Վշտակի՛ց եղիր Քրիստոս Յիսուսի տառապանքներին որպէս նրա բարի զինուորը։ Ոչ ոք, զինուոր դառնալով, չի զբաղուի աշխարհիկ կեանքի գործերով, որպէսզի զօրավարին հաճելի լինի։ Եւ եթէ մէկը մրցամարտիկ է, պսակ չի ստանայ, եթէ ըստ օրէնքի չմարտնչի» (Տիմոթեոս 2:3-5)

Հայաստանյայց Սուրբ Եկեղեցին և Ամենայն Հայոց Հայրապետությունը

Ոսկեղենիկ դարի մեր սուրբ Հայրերը և հրեշտականման նահատակները, պատրաստվելով Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու համար յուրյանց արյունը թափելու, փառավորում էին Աստուծուն, որ առաքինության այդ մեծասքանչ հանդեսն յուրյանց էր վիճակեցնում, և ասում էին. «Գոհանամք զքէն, Աստուած, որ ի շնորհէ քարոզութեան սուրբ առաքելոցն բազումս ծնար առաքեալս եւ ի շնորհէ ճգնազգեցիկ մարտիրոսացն անթիւս ծնար նահատակս, որպէս առաքեալն եւ խոստովանողն Տէրն Գրիգորիոս` արարողն ուղիղ գործոց եւ ուսուցիչն յստակ եւ անհեղգ վարդապետութեան, նախանձեցուցեալ զամենեսեան ի բարի նախանձս` ծնաւ վարդապետս եւ անթիւ նահատակ...»[1]։

Այս հրաշադեպ և հայրենաշունչ աղոթքի մեջ գեղեցկապես որոշված է Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու հիմնադրության և կազմակերպության խորհուրդը։ Քրիստոս հիմնեց յուր Եկեղեցին Երուսաղեմում և պատվիրեց առաքյալներին տարածել Ավետարանը բոլոր աշխարհում` տալով նոցա մի հիմնական պատվեր նոցա ապագա հաջողության համար։ Ըստ այդ պատվերին` նոքա պետք է հաստատ ու հավատարիմ մնային Քրիստոսին, ինչպես ուռը` որթի վրա. «Ոչ եթէ դուք ընտրեցէք զիս, այլ ես ընտրեցի զձեզ եւ եդի զձեզ, զի դուք երթայցէք եւ պտղաբերք լինիցիք, եւ պտուղն ձեր կայցէ, եւ զոր ինչ խնդրիցէք ի Հօրէ իմմէ յանուն իմ, տացէ ձեզ» (Հովհ., ԺԵ, 16)։ Քրիստոս որթն է, առաքյալները` ուռը, ըստ որում և Քրիստոսի եկեղեցին հիմնադրվում և պտղաբեր է լինում որթի վրա ուռի աճումով ու ծաղկումով[2]։

Եկեղեցու հաստատման մի այլ նմանությունն է շինությունը։ Քրիստոս կոչում է ինքյան վեմ, իսկ առաքյալները իմաստուն շինողներ ու հիմքեր են[3]։ Ամուր վեմի վրա հաստատվում են այդ հիմքերը, և նոցա գլուխն է դարձյալ Քրիստոս, վասնզի այն է կատարյալ վեմ ու հիմք, որ էապես և ինքն է գլուխն ու կատարումը։ «Ապա այսուհետեւ ոչ էք օտարք եւ պանդուխտք, այլ քաղաքակիցք սրբոց եւ ընտանիք Աստուծոյ, շինեալք ի վերայ հիման առաքելոց եւ մարգարէից, որոյ է գլուխ անկեան Քրիստոս Յիսուս, յորում ամենայն շինուածն յօդեալ եւ պատշաճեալ, աճէ ի տաճար սուրբ Տերամբ, Յորում եւ դուք ընդ նմին շինիք ի բնակութիւն Աստուծոյ Հոգւով»[4]։ Ուրեմն հաստատուն վեմի վրա և ամենախնամ գլխի ներքոյ առաքյալները հիմնադրում են Քրիստոսի ս. Եկեղեցին ու կազմակերպում` ինքյանք իսկ հիմք դառնալով յուրյանց աստվածային շինության[5]։ Եվ ինչպես որ աստվածային վեմի վրա դրված հիմքն ու կառուցված եկեղեցին կոչվում է տաճար կամ շինվածք, այնպես էլ նույն գլխի ներքո կազմակերպված եկեղեցին կոչվում է մարմին[6]։

Պարզ է, որ առաքյալները հիմքեր պետք է դառնային Քրիստոսի եկեղեցու համար և շինողներ պետք է լինեին այդ եկեղեցին «յօդելու ու պատշաճելու» համար. այդպես և Քրիստոսի գործիչ անդամները պետք է լինեին նոքա, որպեսզի բոլոր հավատացյալներին միացնելով մի հոգով` Քրիստոսի մարմինը շինեին «յայր կատարեալ ի չափ հասակի կատարմանն Քրիստոսի»։ Երբ մի առաքյալ կատարում էր յուր պարտքը, շինում էր հաստատուն վեմի վրա և կազմակերպում Քրիստոսի ճշմարիտ եկեղեցին ու կազմում նորա կենդանի մարմինն, այնուհետև ապահովվում էր և վստահանում էր ասել. «Զի մի՛ յայսմհետէ իցեմք տղայք խռովեալք եւ տատանեալք յամենայն հողմոց վարդապետութեան խաբէութեամբ մարդկան, խորամանկութեամբ ի խաբէութիւն մոլորութեան։ Այլ ճշմարտեալք սիրով` աճեցուսցուք ի նա զամենայն, որ է գլուխ Քրիստոս։ Ուստի ամենայն մարմինն յօդեալ եւ պատշաճեալ ամենայն խաղալեօք տարբերութեան, ըստ ազդեցութեան չափով ըստ իւրաքանչիւր մասին զաճումն մարմնոյ գործէ ի շինած անձին իւրոյ սիրով» (Եփ., Դ 10)։

Եվ ինչպես որ շինությունը բնակարան էր դառնում Աստուծո և աստվածային գործերի ու հաղորդակցության, շնորհագործության և բարգավաճման, այնպես էլ մարմինն ուներ յուր վարիչ ու գործիչ անդամներն` ըստ նմանության աչքի, ականջի, ձեռքի, ոտքի և այլն, որոնց բոլորի կենդանացուցիչն է Ս. Հոգին։ Ըստ որում «Եւ նա (Քրիստոս) ետ զոմանս առաքեալս, զոմանս մարգարէս, զոմանս աւետարանիչս[7], զոմանս հովիւս եւ վարդապետս. ի հաստատութիւն սրբոց, ի գործ պաշտաման, ի շինուած մարմնոյն Քրիստոսի»։

Արդ` Երուսաղեմից առաքվեցան առաքյալները դեպի աշխարհի զանազան կողմերը` նախապես արևելյան երկրներում հաստատելով յուրյանց աստվածային իջևանները։ Նոքա ամեն տեղից սերտ հարաբերություն էին պահում Երուսաղեմի` իբրև Մայր Եկեղեցու հետ թե՛ յուրյանց տուրքերով[8], թե՛ հաճախակի այցելությամբ և թե՛ խորհրդակցական կամ ընդհանուր կառավարչական գործունեությամբ[9]։ Հիմնադրելով ու կազմակերպելով եկեղեցիները` նոքա հաստատում էին եպիսկոպոսական աթոռներ, շարունակ այցելելով կամ բանակցությամբ վերահսկում էին և վերջապես նահատակվելով` ինքյանք իսկ հիմք էին դառնում յուրյանց առաքելական աթոռին և իբրև պտղաբեր ուռ` սնուցանում էին յուրյանց հիմնված եկեղեցու ճյուղերը։ Բնականաբար և բոլոր ճյուղավորությունները ստանում էին յուրյանց սնունդն յուրաքանչյուր առաքյալի նախահաստատ եկեղեցուց` իբրև վիմաշեն հիմքից և որթաբողբոջ ուռից։ Այսպիսով և «հեթանոսք, որք ընկղմեալ էին ի գործս մեղաց իւրեանց, ելին յանդնդոց ծովու մեղաց ի ձեռն երկոտասան առաքելոց, որ են վէմք ճշմարտութեան, եւ հողմք եւ հեղեղք զնոսա ոչ կարեն շարժել» (Եղիշե)։

Հայաստանին ևս վիճակվեցան գլխավորապես չորս առաքյալներ, որոնցից Հուդա Հակովբյանը նահատակվել է Ուրմիայում, Սիմոն Կանանացին` Պարսկաստանում, մինչդեռ երկուքը բուն Հայաստանում են քարոզել, եկեղեցի հաստատել ու նահատակվել. այն է` Ս. Թադեոսն` Արտազում և Ս. Բարդուղիմեոսը` Տարոնում35-36*։ Երկուքի հիմնած եկեղեցիներն ևս դարձան առաջնակարգ աթոռներ, ըստ որում և Տարոնի եկեղեցին ևս Մայր Եկեղեցի է կոչվում Հայոց համար (Բյուզանդ. III ԺԴ)37-38*։ Նոցանից հետո նոցա հաջորդությունը սաստիկ հալածանքների դիմացավ խուլ անկյուններում[10], և երբ Գ դարի վերջերում Տրդատը Ս. Գրիգոր Լուսավորչի քարոզությամբ ընդունեց և յուր ամբողջ ազգի մեջ հաստատեց քրիստոնեությունը, Հայ ազգը առաջին քրիստոնյա ազգը դարձավ, և Ս. Գրիգորը, գնալով Կեսարիա, Հայոց Ս. Թադեոս առաքյալի աթոռից ձեռնադրություն ստացավ։ Այնուհետև Հայաստանյայց առաքելական ս. Եկեղեցին յուր վերջնական հաստատությունն ու կազմակերպությունը ստացավ առաքյալների հիման վրա Ս. Գրիգոր Լուսավորչի ճգնությամբ[11]. Նորանից ծնվեցան բազմաթիվ ս. Հայրեր ու նահատակներ` «որք հաւատովքն իւրեանց եղեն սիւնք հաստատութեան յաղթողք Եկեղեցւոյ» (Եղիշե)։

Բայց Քրիստոս մի հրաշալի տեսիլում երևաց Գրիգոր Լուսավորչին, «արագաթև արծվի» պես իջավ Վաղարշապատ, ոսկի ուռամբ բաղխեց, դղրդեցրեց երկիրը և բացված երկնքի տակ ու լուսավորող աղբյուրի վրա Կաթուղիկե Նախեկեղեցին հաստատեց (Բյուզանդ, 32), այն է` Ս. Էջմիածինը, որ «ժողով է զամենայն ժողովս ի միաբանութիւն հաւատոց ի ներքոյ թեւոց իւրոց»40*։ Այդտեղ հաստատեց Քրիստոս և մեծ քահանայապետությունն ի մեջ ժողովրդոցն, օրինակ «Քրիստոսի պատկերին մարմնանալոյն քահանայութեանն օծութեան աստուածորդւոյն»[12]։ Այդտեղ հայերը, վերածնվելով իբրև լուսամիտ որդիք, պետք է վայելեն բացված երկնքի քրիստոսատուր շնորհները, և «երկիրս իբրեւ զերկինս լինելոց է, խառնուրդք հրեշտակաց եւ մարդկան ըստ քրիստոսեան վճռին ու յայտնութեան»[13]։ «Զի ի Սիոնէ ելցեն օրէնք, եւ բան Տեառն` յԵրուսաղեմէ» (Միք., Դ 2). նույնը եղավ և Հայոց մեջ[14]։

Այսպիսով, Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցին ու նորա քահանայապետությունը հիմնադրվեց Ս. Թադեոս ու Ս. Բարդուղիմեոս առաքյալների նահատակությամբ և հաստատվեց Միածնի իջմամբ։ Եվ երբ Հայրապետական Աթոռը Ս. Գրիգոր երկրորդ Լուսավորչի հաջորդաց քաղաքական աննպաստ դրության պատճառով շրջեց Հայաստանը մե՛կ դեպի Ս. Թադեոս առաքյալի և մե՛կ դեպի Ս. Բարդուղիմեոսի վկայարանը, յուր արժանի դիրքը պահեց Սսում և Աղթամարում և Փոքր Կաթուղիկոսներ թողեց իբրև տեղակալ համատարած Հայրապետական Աթոռին, մինչ բնականաբար Միածնի հաստատած Աթոռը գերագահ և նախամեծար դիրք ստացավ արժանապես[15]։

Արդ` Հայոց առաքյալների հաջորդությունը Հայաստանում ամփոփվեց Ս. Գրիգոր Լուսավորչի մեջ, և Միածինն էլ, իջնելով, նորան պատվիրեց. «Զգոյշ լեր աւանդիդ, որ քեզ հաւատացաւ ի Տեառնէ Յիսուսէ Քրիստոսէ»[16]։ Ուստիև նորա սուրբ Աթոռի վրա է հաստատված Ամենայն Հայոց Հայրապետությունն, որի իշխանությունը շնորհաց և իրավանց լրումն է ամբողջ Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցում, և որի իշխանությունն արտահայտվում է Ս. Գրիգոր Լուսավորչի ս. Աջով, ըստ այնմ, թե` «Աւադիկ Աջն Աստուածութեան շնորհացն ի ձեռն քահանայապետութեան հասանելոց է, յորոյ ձեռն բղխեսցէ աղբիւրն մկրտութեան, թողութիւն քաւութեան բազում մեղաւորաց»[17]։

Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու իշխանությունը հոգևոր սուրբ կարգ է և մերժում է որևիցե «նվիրապետություն», որ բովանդակում է յուր մեջ մարմնավոր կամ աշխարհային իշխանության նմանություն և սկզբունք։ Ըստ որում` այդ ս. Կարգին ստորադրվում է յուրաքանչյուր հավատացող հայ ազատապես և ինքնաճանաչության համոզմունքով` առանց ենթարկվելու որևիցե արտաքին հանգամանքների։ Հայոց Եկեղեցու իշխանությունն ևս նույն քրիստոսական հոգևոր սկզբունքով է հովվում յուրյան հավատացած հոտը, և սույն հոգևոր շրջանում ամենայն Հայոց Կաթուղիկոսը կատարյալ Տեր է[18]։ Սակայն նա ևս յուր գործունեության և իշխանության մեջ սահմանափակվում է առաքելական քարոզությամբ և Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցու լրմամբ, այն է` Ազգային Եկեղեցական ժողովով (Ընդհ., 201, 220), այդպիսի ժողովների կանոնադրություններով և Ս. Գրիգոր Լուսավորչի[19] ու մեր Եկեղեցում տոնվող սրբագումար Հայրապետների ու վարդապետների ուսուցմամբ ու կարգադրություններով, որոնք ամփոփված են մեր ծիսարաններում և առհասարակ մեր եկեղեցական գրքերում, կանոնագրքում և վարդապետական գրվածներում։ Ինչպիսի իշխանություն ևս լինի Հայաստանյայց Ս. Եկեղեցում, նա չի կարող յուր գործունեությամբ նոր վարդապետություն քարոզել[20] կամ նոր հիմք դնել նոր ընթացքի համար, այլ նա պետք է ամենայն ինչ շինե «ի վերայ հիման առաքելոց եւ մարգարէից»` ըստ մեր անզուգական նախնյաց պարզ ու վճիտ հաստատության, որ միշտ նոր է ու նոր կմնա[21]։ Ուստիև նոցա սուրբ սկզբունքն է եղել. «Ցուցանեմք զմեզ Քրիստոսի մի մարմին եւ մի հոգի, յիշելով զսուրբ զառաքեալսն` զքարոզքն սուրբ Եկեղեցւոյ, որոց էր սիրտ մի եւ ոգի մի» [22]։ (Ղ. Փարպ., Պատմ., էջ 133)։

Աղբյուր՝ Gratun.org