Այսպէս է ասում Տէրը. Որդեա՛կ, պահի՛ր իմ խօսքերը եւ օր ու գիշեր դրանց մասի՛ն մտածիր իբրեւ հարազատ որդի եւ ազնիւ ժառանգ, իսկ նա, ով չի նորոգում եւ բարձրացնում նախնիների առաքինութիւնը, նա ամօթ եւ նախատինք է իր պապերի համար եւ մի նոր անէծք: ՍԻՐԱՔ ; 20 ,28

Ազատությունը չի նշանակում ճչալ և կուրծք ծեծել

- Նիկոլայ Բագրատովիչ, Դուք ապրեցիք խորհրդային ժամանակաշրջանից մինչև մեր օրերը բոլոր քաղաքական ռեժիմները և շրջադարձերը: Ի՞նչ եք կարծում` արվեստագետը պե՞տք է հաղորդակից լինի հասարակական-քաղաքական կյանքին:

- Ես գտնում եմ, որ արվեստագետը չպետք է մասնակցի քաղաքականությանը: Նա պետք է իր գործն անի և ժամանակ չկորցնի: Ամենակարևորն արվեստագետի համար ժամանակն է:

- Բնավորությամբ բավական անկախ մարդ եք: Այդուհանդերձ, Դուք դեռ խորհրդային իշխանության օրոք կարողացաք հասնել ստեղծագործական կարիերայի բավական բարձունքների: Ինչպե՞ս Ձեզ հաջողվեց պահպանել Ձեր անկախությունը:

- Երբեմն ես ինձ «անազնվություններ» էի թույլ տալիս` հանուն իմ արվեստի: Օրինակ բերեմ: Ես գրանիտե մի քանդակ ունեմ` «Հայկական հողը»: Այն խորհրդանշում է մեր հին ու իմաստուն երկիրը: Երբ այն պետք է ցուցադրվեր Մոսկվայում համամիութենական ցուցահանդեսին, ես այն վերանվանեցի «Արարատյան դաշտի աշխատավորուհին», և երբ Մշակույթի նախարարությունից հանձնաժողով եկավ գործը նայելու` այն ընդունվեց: Բայց ես իրականում կոլխոզային թեմա չէի ուզում ցույց տալ: Ես ուզում էի զգեստավորված ծեր կնոջ տեսքով ցույց տալ մեր երկրի ու մեր հողի խորհրդանիշը: Ես այդ գործի զույգն էլ եմ արել` «Ռուսական հողը»: Սա արդեն երիտասարդ մերկ կին է` բաց ու կանչողգ

- Խորհրդային Միության անկումն ինչպե՞ս անդրադարձավ Ձեր ստեղծագործության և Ձեր հայացքների վրա:

- Խորհրդային Միության անկումից ես ոչինչ չկորցրեցի: Ինչպիսին կայի, այնպիսին էլ մնացի: Երբ որ հարկ է լինում, ես խորամանկում եմ, ինչպես որ Սովետների ժամանակ: Երիտասարդ տարիքում ես «խուլիգան» էի, ես հիմա էլ եմ այդպիսին: Խորհրդային ժամանակներում ընդունված էր թեմատիկ գործեր անել, բայց ես թեմատիկ գործեր քիչ ունեմ, ես ավելի շատ դիմանկարներ էի անում: Մերկ մարմիններ էլ թույլ չէին տալիս, թեպետ ես մի հրաշալի գործ ունեմ` «Գիշերը»:

- Հենց այն, որը Դուք որպես դիպլոմային աշխատա՞նք պաշտպանեցիք:

- Այո, պատմեմ իմ կրթության պատմությունը: 1944 թվին, երբ ես եկա Մոսկվա, Սամարկանդից վերադարձել էր Լենինգրադի Գեղարվեստի ակադեմիայի իմ ուսուցիչը` Ալեքսանդր Տերենտևիչ Մատվեևը, և սկսել էր դասավանդել Մոսկվայի Սուրիկովյան ինստիտուտում:

Ես էլ գնացի իր մոտ և խնդրեցի, որ ինձ ընդունի երկրորդ կուրս, քանի որ Ակադեմիայի առաջին կուրսից նա ինձ դուրս էր թողել դասի ժամանակ բռնկված մի ծեծկռտուքի պատճառով: Ես նրան ասացի, որ ինձ Ակադեմիայից վտարելուց հետո ես Հայաստանում 4 տարի աշխատել եմ: «Հայաստանում չկա Մատվեև, ես եմ լինելու մեր Մատվեևը, Հայաստանում չկա Կոնյոնկով, ես եմ լինելու Կոնյոնկով, չկա Մուխինա, ես եմ լինելու Մուխինա»: Նա պահանջեց, որ ես քննություններ հանձնեմ: Եվ ես նրան խնդրեցի, որ գործերս նայի, որոնք այդ պահին ցուցադրվում էին Տրետյակովյան պատկերասրահում, Հայ արվեստի տասնօրյակին:

Հատուկ գնացի Հայաստանի մշտական ներկայացուցչություն և ԶԻՄ մեքենա վերցրեցի, որպեսզի Մատվեևին տանեմ պատկերասրահ` գործերս նայելու: Նրան ցույց տվեցի 14 աշխատանքներս, այդ թվում` «Չեմ ասի», «Վերջին խուրձը», նույն այն` «Գիշերը», հայ մշակույթի ականավոր գործիչների արձանիկների շարքը: Մատվեևը նայեց-նայեց և վերջապես ասաց. «Դու պետք չունես սովորելու, դու արդեն նկարիչ ես»: Արդյունքում, ես մի կես տարի հաճախեցի հինգերորդ կուրս: Դիպլոմի պաշտպանությանը Մատվեևը որոշեց, որ ես պետք է ներկայացնեմ «Գիշերը», և ես գերազանցությամբ դիպլոմ ստացա: Ինստիտուտի ուսանողներն այն ժամանակ հատուկ գալիս էին այդ գործը նայելու: Այդպիսով, ես ազատ կես տարի ունեցա և գնացի նկարիչ Օսմյորկինի արվեստանոց` գեղանկարչություն սովորելու:

- Ինչպիսի՞ն են մոնումենտալ քանդակի զարգացման ուղիներն ամբողջատիրական հասարակարգում, որպիսին Խորհրդային Միությունն էր, և և այսօր, երբ գաղափարախոսությունը փոխարինված է ֆինանսական կոնյունկտուրայով:

- Խորհրդային ժամանակներում կային արվեստագետներ, որ մոտ էին կանգնած իշխանությանը, և ամենուր իրենց գործերն էին ընդունվում` Մանիզեր, Վուչետիչ, Տոմսկի, Կերբել, Ցիգալգ Իսկ մեր ժամանակներում եկան խալտուրա անողները:

- Ձեր հարուստ ստեղծագործական կյանքի ընթացքում հանդիպել եք պատմության, մշակույթի ականավոր շատ գործիչների, Ձեր մասին կարելի է ասել` «մարդ-պատմություն»: Ի՞նչն է Ձեզ համար առավել հիշվողը մարդկային հարաբերություններում:

- Գուցեև ես «խուլիգան» եմ եղել, բայց շատ հետաքրքիր կյանք եմ ունեցել, ընկերություն եմ արել անվանի շատ արվեստագետների հետ, և նրանք իմ բնորդն են եղել: Հիշում եմ 1940-ական թվականները` Յուոնին, Ֆավորսկուն, Պոպովին, Կուզնեցովին, Կեպինովին… Մի անգամ, երբ Սարյանը Մոսկվա եկավ, ես նրա պատվին խնջույք կազմակերպեցի Ապստամբության (այժմ` Կուդրինսկայա) հրապարակի հենց այն բարձրահարկի իմ բնակարանում, որի քանդակներն էի արել: Մեր հյուրերն էին այդ շինության ճարտարապետներ Պոսոխինը և Մնդոյանցը, ինչպես նաև Ռուդնևը, Հալաբյանը, Ասլամազյան քույրերըգ

- Ձեր ստեղծագործության մեջ զգալի մաս են կազմում հաստոցային դիմաքանդակները: Ինչպե՞ս եք ընտրում Ձեր բնորդներին:

- Խոստովանեմ սխալս. երիտասարդ տարիներին շատ էի կարևորում բնորդիս «ռանգը»: Ցուցահանդեսային կոմիտեները խորհրդային ժամանակներում չէին նայում, թե դու ինչպե՞ս ես արել, այլ` ի՞նչ ես արել, ո՞ւմ ես պատկերել: Ես էլ, պատանի տղա, ինչպես ասացի` խորամանկի մեկն էի, մարշալների ու գեներալների էի սիրում քանդակել: Այն ժամանակ ես պագոններին էի նայում: Եվ ահա մի օր նշանավոր քանդակագործ Սարա Լեբեդևային խնդրեցի իմ դիմաքանդակն անել: Ինձ համար անչափ հետաքրքիր էր հետևել, թե ինչպե՛ս է աշխատում այդ հիասքանչ վարպետը: Իսկ նա, մերժելով, ասաց ինձ. «Կոլենկա, սիրելիս, ես քեզ քանդակի մեջ չեմ տեսնում»:

Սարա Լեբեդևան երբեք չէր քանդակում նրանց, ում ծավալներն իբրև քանդակի ֆորմա հետաքրքիր չէր համարում: Այս դեպքն ինձ համար առաջին խթանը դարձավ: Երկրորդ խթանն անվանի գիտնական Զելինսկու հետ կապված դեպքն էր: Ես նրա դիմաքանդակն էի անում, երկար աշխատեցի` 20 սեանս. այդ պատկառելի տարեց մարդը համբերատար նստում էրգ Մի անգամ նրա կինն ասաց, որ քանդակի քիթը երկարոտ է: Ես էլ մտածեցի, որ այդպես է, և սկսեցի կարճացնել քիթը:

Այդ ժամանակ ստիպված էի նաև փոփոխել դեմքի մյուս համաչափությունները, և ես այնքան տարվեցի, որ, ի վերջո, փչացրեցի դիմաքանդակը և կոտրեցի այն: Կորավ և՛ իմ աշխատանքը, և՛ իմ տարեց բնորդի չարչարանքը: Այդ ժամանակ Զելինսկին ինձ ասաց. «Ինչպիսի նկարիչ էլ որ դուք լինեք` պետք է կարողանաք ժամանակին կանգ առնել»: Այս խոսքերը ստեղծագործական կյանքի ողջ ընթացքում գլխումս եմ պահում:

- Ո՞ր ասպարեզում եք Ձեզ առավել ազատ զգում` մոնումենտա՞լ, թե՞ հաստոցային քանդակի:

- Որտեղ որ ես առավել ներդաշնակություն եմ զգում, որտեղ առավել հաճույք եմ ստանում: Մի անգամ անվանի ճարտարապես Ժոլտովսկին ասաց. «Էս մեր ախմախները հսկայական հրապարակներ են կառուցում և հսկայական հուշարձաններ տեղադրում` 15-20 մետրանոց: Այդպիսով նրանք սպանում են հրապարակը: Հին հույների մոտ նման բան չկար: Ամեն ինչ մարդու հետ համաչափ էր»:

- Ձեզ համար կարևո՞ր է բնորդին ճանաչելը, նրա բնավորությունն իմանալը:

- Այո, օրինակ, Մայա Պլիսեցկայային կամ Գալինա Ուլանովային քանդակելիս ես դիտել էի նրանց բոլոր ներկայացումները: Ես ինքս եմ պատանի հասակում բալետում պարել, և, ի դեպ, իմ ուսուցչուհին Սրբուհի Լիսիցյանն էր…

- Ի՞նչ տեղ կհատկացնեիք քանդակին և գեղանկարչությանը Ձեր արվեստում:

- Ես շատ եմ նեղվում, որ չեմ քանդակում: Բայց ես մտովի եմ քանդակում: Վան Գոգն ասել է, որ գծանկարն ամեն ինչի հիմքն է, այդ թվում` գեղանկարի: Դա լեզվի հիմքն է: Ես միշտ ասել եմ, որ գեղանկարն իմ սիրուհին է, քանդակը` կինը: Բայց հիմա, կարծես, տեղերով փոխվել են…

- Տարիներ շարունակ Դուք գրաֆիկական ինքնադիմանկարների մի հարուստ շարք եք ստեղծում: Ի՞նչ են նշանակում դրանք Ձեզ համար:

- Դա ինձ փրկում է, երբ ես բնորդ չեմ ունենում: Այդ ժամանակ ես աշխատում եմ սեփական դեմքիս ձևերի վրա:

- Ձեզ համար ձև՞ն է ամենակարևորը:

- Այո: Եվ ես չեմ կարող չնկարել:

- Արդյոք Ե. Չարենցին նվիրված հուշարձանի կնոջ և տղամարդու այլաբանական կերպարների հիմքում կոնկրետ նախատիպեր ներդրվա՞ծ են:

- Այդ հուշարձանի մեջ երեք կերպար կա: Սովորաբար, հուշարձան ստեղծելիս, հասակով մեկ ֆիգուր են կերտում: Օրինակ, Նալբանդյանի հուշարձանի դեպքում ես փոքր-ինչ ուռճացրել եմ նրա կերպարը, այդ իսկ պատճառով է Նալբանդյանը հենց այդպիսին ստացվել: Նա ազատորեն կանգնած է ազատ տարածության մեջ` առանց պատվանդանի: Ազատությունը չի նշանակում` ճչալ և կուրծք ծեծել: Դրանում չպետք է թատերականություն լինի: Ես Չարենցի հուշարձանի դեպքում էլ աշխատեցի հեռանալ դրանից: Երկրորդը` հուշարձանը ստեղծելիս ես հիմք եմ ունեցել Չարենցի «Ամբոխները խելագարված» պոեմի բանաստեղծական տողերը: Դա պայքարի կոչ է: Կնոջ կերպարը զուգահեռներ ունի Փարիզի հաղթակամարի վրա արված «Րյուդի Մարսելյոզ» հարթաքանդակի կնոջ կերպարի հետ:

- 60-ական թվականներին Նալբանդյանի արձանի տեղադրումն առանց պատվանդանի` մեծ աղմուկ էր բարձրացրել, այնպես չէ՞:

- Այո, այն ժամանակ ժողովուրդը երկու ճամբարի բաժանվեց. նրանք, ովքեր ընդունում էին, որ պատվանդան չպետք է լինի, և ովքեր չէին ընդունում դա: Բայց հիմա արդեն ոչ ոք չի վիճում պատվանդանի լինել-չլինելու շուրջ:

- Եթե Դուք պատվերով եք ստեղծագործում, ապա դա որևէ կերպ ազդո՞ւմ է Ձեր ստեղծագործական ազատության վրա:

- Ոչ, և ես դրանից չեմ ամաչում. պատվերն ինձ վաստակելու հնարավորություն է ընձեռում:

- Իսկ եթե պատվերը Ձեր սրտով չլինի, միևնույն է, կստանձնե՞ք այն:

- Ոչ:

- Իսկ դեպքեր եղե՞լ են:

- Փառք Աստծո` ոչ:

Հարցազրույցը վարեց ԼԻԼԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ

Լուսանկարները` ԳԵՐՄԱՆ ԱՎԱԳՅԱՆԻ

Վարպետի բացառիկ հարցազրույցը արվեստաբան Լիլիթ Սարգսյանին` հատուկ «168 Ժամի» համար:

Զրույց, որը տեղի է ունեցել 2013 թ․։