Այսպէս է ասում Տէրը. Որդեա՛կ, պահի՛ր իմ խօսքերը եւ օր ու գիշեր դրանց մասի՛ն մտածիր իբրեւ հարազատ որդի եւ ազնիւ ժառանգ, իսկ նա, ով չի նորոգում եւ բարձրացնում նախնիների առաքինութիւնը, նա ամօթ եւ նախատինք է իր պապերի համար եւ մի նոր անէծք: ՍԻՐԱՔ ; 20 ,28

Արսեն Գրիգորյան. «Երգում եմ՝ ինչպես ապրում եմ»

Արսեն Գրիգորյանը ծնվել է 1968թ. Սիրիայի Ղամիշլի քաղաքում՝ 1915 թ. Հայոց ցեղասպանությունից և հայրենազրկումից հետո այստեղ հաստատված սասունցու ընտանիքում: Դպրոցն ավարտելուց հետո Սիրիայի Ջեզիրեի շրջանի հայ կաթողիկե առաջնորդ Անդրանիկ Այվազյանի միջամտությամբ իրագործել է Հայաստան վերադառնալու երազանքը: 1987 թ. ընդունվել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիա` աշակերտելով մեծանուն երգիչ Հովհաննես Բադալյանին: 2004թ. նրան շնորհվել է ՀՀ քաղաքացիություն և անձնագիր: Նույն թվականին Արսեն Գրիգորյանը հիմնել է «Հայ երգասաններ» մեներգիչներից կազմված խումբն ու Հովհաննես Բադալյանի անվան դպրոցը՝ իր սաների հետ իրականացնելով բազմաթիվ երաժշտական նախագծեր և մենահամերգներ: Բազմաթիվ համերգներ է ունեցել աշխարհի տարբեր երկրներում: Նրա մասնակցությամբ են եղել ազգային, ավանդական և ժողովրդական երգարվեստի հանրահռչակմանն ուղղված հեռուստանախագծերը, որոնցից են Ազգային հեռուստաալիքի (այժմ՝ Հ1) եթերում՝ «Կիրակի» երաժշտական հաղորդման ժամանակ իր հեղինակային «Մրրո» նախագիծը: 2004 թ. Արսեն Գրիգորյանը հիմնել է «Մրրո» Հայ ազգային արվեստի կենտրոնը», որն այս տարիներին իրականացրել է բազմաթիվ մշակութային միջոցառումներ, համերգներ:

Արժանացել է բազմաթիվ մրցանակների, «Տարվա լավագույն ժողովրդական երգչի» կոչմանը, «Տարվա լավագույն ժողովրդական ալբոմին» և այլ պարգևների: Արժանացել է նաև մի շարք մեդալների` «Գարեգին Նժդեհ», «Զորավար Անդրանիկ», «Վարդան Մամիկոնյան»: 2008թ. արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր արտիստի կոչման: Ուղիղ 33 տարի առաջ հայրենադարձած երգիչը կյանքի յուրահատուկ ուղի է անցել ու անցնում… Հայրենիք, հայրենասիրություն, ընտանիք հասկացությունները նրա համար բացարձակ ու անվերապահ արժեքներ են:

Արսեն Գրիգորյանին հանդիպեցի տարեմուտի տոներից առաջ՝ զինկոմիսարիատում: Կնոջ՝ Սոնայի և դուստրերի՝ Նանենի և Անիի հետ ճանապարհում էին իրենց զինվորին՝ Գրիգորին: Նորակոչիկը հրաժարվել էր երաժշտական վաշտից. որոշել էր ծառայել ընդհանուր հիմունքներով: Այժմ հայկական բանակի հակաօդային պաշտպանության զորքերի ուսումնական զորամասերից մեկում է: Օրերս կայացավ նրա երդման հանդիսավոր արարողությունը: Ուսումնառությունն ավարտելուց հետո, որպես սերժանտ, Գրիգորը կմեկնի Արցախ՝ հիմնական ծառայավայր:

- Պարո՛ն Գրիգորյան, Դուք առանձնահատուկ ջերմությամբ ու հպարտությամբ եք խոսում Գրիգորի զինվորանալու մասին: Ի՞նչ է սա Ձեզ համար:

- Կտխրեինք, եթե հենց Արցախը չլիներ նրա ծառայելու վայրը: Փոքրուց դեռ միշտ պնդում էր՝ «Եղնիկներում» եմ ուզում ծառայել»: 7-8 տարեկանից զորամասերում իմ համերգներին ուղեկցել է ինձ: Զինվորները նրան ցույց էին տալիս զինատեսակները, սովորեցնում էին՝ ինչը ինչի համար է, տանկ էին նստեցնում, ոգևորվո՜ւմ էր: Երբեմն ասում են՝ «Մենք երազում ենք, որ այլևս ժամկետային զինծառայող չլինի մեր բանակում»: Լիովին սխալ է այս մոտեցումը: Մեր ազգի կարևոր հատկանիշներից մեկը արարելու ձգտումն ու կարողությունն է: Եվ հայերիս գենետիկ կոդն է՝ մեր իսկ ուժերով պաշտպանել այն, ինչն արարում ենք: Այսօր ինձ համար մեծ հպարտություն է, որ իմ որդին Հայոց բանակի համազգեստն է կրում: Մեր ընտանիքից էլ պետք է զենք վերցնող լիներ, փա՜ռք Աստծո. սա մեր հպարտությունն է: Երբ որդիդ հայոց բանակի համազգեստ է հագել ու երդվում է, որ պաշտպանելու է իր պետությունը, մեր ինքնությունը, մեր ֆիզիկական և բարոյական գոյությունը, դրանից ավելի մեծ երջանկություն չի կարող լինել:

- Ձեր արմատները Սասունից և Մարաշից են: Ցեղասպանության ժամանակ երկու կողմից էլ կորուստներ եք ունեցել…

- Հայրիկիս կողմից մի հոգի է ողջ մնացել՝ իմ սասունցի պապ Գրիգորը: Նա ծպտված մինչև 1920 թիվը Տիգրանակերտում է ապրել: Հույս է ունեցել, որ արդարությունը կվերականգնվի: Երբ հասկացել է, որ սին են հույսերը, տեղափոխվել է Ղամիշլի: Մայրական Արսեն պապս կյանքի վերջում, երբ հիվանդ էր, ու գիտակցությունը տեղը չէր, մղձավանջների մեջ անվերջ գոռում էր՝ «Եկա՜ն, եկա՜ն, մորթում են»: Մարդու աչքի առջև գառ են մորթում, ազդվում է, իսկ նրա աչքի առաջ ընտանիքի անդամներին էին գազանաբար սպանել: Մեր ընտանիքը նահատակվեց, որ մենք հայ մնանք: Կարող էին դավանափոխ լինել ու կապրեին: Ուստի՝ շատ բնական ու ճիշտ էր, որ մեր նահատակները սրբադասվեցին. նրանք զոհվեցին, որ մենք մեր հավատը, մեր տեսակը չկորցնենք:

- Ի՞նչ կարևոր ուղեցույց եք ստացել Ձեր մեծերից, ի՞նչ պատգամ են փոխանցել Ձեզ:

- Երկու պապերիցս էլ իմ լսած ամենակարևոր պատգամը սա է եղել՝ «Հա՛յ մնացեք», և «Հայ ես, ուրեմն, պետք է բարձր լինես, հայ ես՝ պետք է լավագույնը լինես, ամենալավը սովորես, ամենալավ արհեստավորը լինես…»:

Դեռ վեց տարեկան էի, երբ ընտանիքս Ղամիշլիից տեղափոխվեց Հասակե: Հայրս մեքենայի շարժիչներ էր վերանորոգում: Դրսի հետ մեր հարաբերությունները սահմանափակված էին հայկական միջավայրով: Երեխաներին չէր թույլատրվում փողոցում խաղալ, քանի որ չձուլվելու գերխնդիրն էր դրված հայ համայնքի առջև: Մեծանում էինք տան, եկեղեցու կամ ակումբի շրջանակներում: Դրանով համայնքը հայեցի էր պահվում: Եթե բացառիկ դեպքերում որևէ մեկը օտարի հետ էր ամուսնանում կամ, առավել ևս, եթե կրոնափոխ էր լինում, պետք է ընդմիշտ կրեր դավաճանի խարանը: Դպրոցում սովորելու հետ 12 տարեկանում ընդգրկվեցի Հասակեի կաթոլիկ համայնքին կից երաժշտախումբ, որտեղ տարիքով ամենափոքրն էի և միակ հայը: Մեկ տարի անց դարձա խմբի ղեկավար, բայց գիտակցում էի երաժշտական կրթություն ստանալու կարևորությունը, նաև երազում էի Հայաստան գալու մասին…

- Եվ եկաք…

- Ու առաջին իսկ օրը ուզեցի տեսնել Մասիսը՝ մոտիկից: Գնացի Խոր վիրապի մոտակայքում ապրող ընկերոջս տուն: Եղանակը մառախլապատ էր. իրիկնանում էր, իսկ Մասիսը անգամ չէր նշմարվում: Ասացին՝ «Ննջասենյակի պատուհաններից մեկը հենց Մասիսին է նայում»: Աթոռը դրեցի և ամբողջ գիշեր պատուհանից դուրս էի նայում՝ մինչև լուսաբաց: Ու ահա լուսադեմին այդ հսկան հայտնվեց ճիշտ դիմացս: Տե՜ր Աստված: Մինչև այժմ էլ ամեն անգամ, երբ հայացքս հանդիպում է Մասիսին, ապշում եմ այդ վեհությունից: Մեր պահապանն է Արարատը:

- Ձեր Հայաստան վերադարձն ու ուսանողական տարիները ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետում ու կոնսերվատորիայում համընկան Արցախյան շարժման հետ: Անմիջապես հայտնվեցիք այդ հորձանուտում:

- Բայց դա հորձանուտ չէր ինձ համար: Իմ կյանքի ամենաթանկ տարիներն էին: Ես հիմա հպարտությամբ եմ հիշում, որ մենք՝ ուսանողներով, ասֆալտին էինք պառկում՝ խոչընդոտելով ռուսական տանկերի տեղաշարժը: Օր ու գիշեր նստում էինք կոնսերվատորիայի աստիճաններին և հայրենասիրական երգեր էինք երգում: «Նպատակիս հասնիմ միայն», «Գինի լից», «Ձայն տուր, ո՜վ ֆեդա» և շատ ու շատ այլ երգեր հենց այդ ժամանակ մարդկանց սրտերին հասան: Սրանք վաղեմության ժամկետ չունեն: Այդ տարիներին մեր ստեղծած խումբը հետագայում երգչախումբ դարձավ: Անտեսելով Երևանից դուրս գալու արտասահմանցիներին պարտադրվող արգելքը՝ սահմանամերձ գոտիներ, նաև Արցախ էինք մեկնում: Մի անգամ Մարտակերտում հենց սկսեցի ֆիդայական երգեր երգել, դահլիճի առաջին երկու շարքերը դատարկվեցին. կուսակցական ղեկավարներ էին: Հիշում եմ, թե ինչպես էինք մաքրում ազատագրված Խնածախ և Խնապատ գյուղերի եկեղեցիները, որոնք պահեստի էին վերածվել: Զբաղվում էինք Սումգայիթից փախստականների տեղավորման հարցերով, համերգներ տալիս նրանց համար: Ես այս ամենով էի ապրում այդ տարիներին: Ժողովրդի հետ էինք՝ «Պե՞տք է ելնենք փողոց փակենք, ելնե՛նք: Պե՞տք է մեռնել՝ մեռնե՛նք միասին, ապրելո՞ւ ենք, ապրե՛նք միասին»:

- Սակայն այդ ամենով հանդերձ՝ գերազանցությամբ ավարտեցիք կոնսերվատորիան՝ ստանալով «Արվեստի վարպետ» որակավորումը: Այնուհետև ընդունվեցիք և ավարտեցիք կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրան: Ձեր առաջին ուսուցիչը կոնսերվատորիայում եղել է մեծանուն երգիչ Հովհաննես Բադալյանը: Սովորելուն զուգահեռ՝ երգում էիք նաև «Ակունք» ազգագրական երգի-պարի համույթում՝ աշակերտելով Հայրիկ Մուրադյանին: Ձեր ապրած կյանքը ցույց է տալիս, որ շատ առումներով այս մարդիկ ուղենիշ են եղել Ձեզ համար:

- Այո՛, հատկապես Հովհաննես Բադալյանը շատ կարևոր հանգրվան է եղել ինձ համար: Իր կերպարը, իր ապրած կյանքը ինձ օրինակ է եղել: Նա Իրանից էր եկել հայրենիք, ինձ պես հայրենադարձ էր: Այդքան երկրներով էր շրջել, այդքան ճանաչված ու սիրված էր, բայց երբեք չեմ լսել, որ, հնարավոր է՝ երբևէ հեռանա Հայաստանից: Մեծ ազդեցություն է ունեցել ինձ վրա նաև Հայրիկ Մուրադյանը: Չարենցի խոսքերով՝ «երկրից աճող» նրա զուլալ ձայնը ինձ շատ հոգեհարազատ էր:

…Չեմ ընդունում, երբ երգիչները փորձում են ամեն ոճի մեջ մտնել: Ի՞նչ արժեք կունենա այն երգի կատարումը, որն ինձ հետ որևէ կապ չունի: Երաժշտությունը, ասելիքը, խոսքը մարդկանց հասցնելու միջոց է: Ինձ համար ամենակարևորը երգի դաստիարակչական ներուժը իրականացնելն է: Ես ամեն ինչ չեմ երգում: Երգում եմ մաքուր ժողովրդական երգեր, այնպիսիք, որ գեղջուկն է ստեղծել աշխատելիս՝ արտահայտելով հայի ինքնությունն արտացոլող իր զգացողությունները: Բոլոր իմ երգերը աշխարհագրություն և պատմություն են պարունակում՝ Կիլիկյան Հայաստանից մինչև Արցախ, Սյունիքից մինչև Ջավախք: Սրանցով կարելի է ապացուցել, թե որքան մեծ է եղել մեր պատմական հայրենիքը: Իսկ մեր ժողովրդական երգի ու պարի ասելիքը պարզ է՝ հաղորդակցություն, միասնական աղոթք: Մեր պարը հիմնականում ուղղահայաց շարժումներից է բաղկացած: Եվ սա խորհրդանշում է հայի ձգտումը երկրից դեպի երկինք:

- Այսօր ի՞նչ կարևոր ծրագրեր է իրականացնում Ձեր հիմնած «Մրրո» Հայ ազգային արվեստի կենտրոնը:

- Արդեն յոթ տարի է՝ անցկացնում ենք «Գութան» ավանդական երգի-պարի ամենամյա փառատոնը, որ նպատակ ունի պահպանելու և տարածելու հայկական ավանդական երգն ու պարը: «Գութանը» մրցութային փառատոն չէ, գաղափարական է, ազգային: Երգերը ներկայացվում են իրենց նախնական տեսքով՝ առանց որևէ ժամանակակից մշակման: Օգտագործում ենք բացառապես ազգային նվագարաններ` դուդուկ, բլուլ, շվի, զուռնա, պկու, դհոլ: Այսպիսով ուզում ենք մեր ներդրումն ունենալ ազգային հնչերանգի ու ձայներանգի պահպանման գործում: Ավանդաբար փառատոնն անցկացվում է Երևանում և Ստեփանակերտում: Այս տարի մտադիր ենք անցկացնել նաև Ջավախքում: Մյուս կարևոր ծրագիրը, որ արդեն երեք տարի իրականացնում ենք, «ԱՐԱՐ»՝ հայ արվեստի պահպանման և հանրահռչակման ծրագիրն է, որ մեր սահմանապահ և սահմանամերձ գյուղերում, բնակավայրերում մեր ազգային մշակույթը, իր բոլոր դրսևորումներով (գորգարվեստ, փայտարվեստ, խաչքարագործություն, ազգային երգ, պար, ասեղնագործություն և այլն) պահպանելու և տարածելու խնդիր ունի: Ծրագրում ներգրավված են 600 երեխա՝ 28 համայնքներից: Ուսուցանող լավագույն մասնագետները տեղերից են ընտրվում և վճարվում են: «ԱՐԱՐ»-ը մեկնարկել է Բերդավանից՝ հյուսիսային սահմանագոտու այս գյուղից, ինչը խորհրդանշական է: Մի դեպք հիշեցի, որ բնորոշ է «ԱՐԱՐ»-ի ոգուն: Երբ հայտարարվեց ծրագրի մասին, ու մասնագետներ էինք փնտրում, երգի մի լավ մասնագետի մասին իմացանք՝ բերդավանցի Սոնայի: Աշխատանք չուներ, պատրաստվում էր ընտանիքով տեղափոխվել Ռուսաստան: Գտա Սոնային, ասացի, որ ուզում եմ աշխատանք առաջարկել: Հուզված պատասխանեց՝ «Էլ ինչո՞ւ ենք գնում»: Այսպես արտագաղթի մի դեպք կանխվեց…

- Ռաֆայել Պատկանյանի խոսքերով՝ «Երնե՜կ, թե այս Նոր տարին…»: Ի՞նչ եք ցանկանում, որ լինի նոր` 2020 թվականին:

- Երազում եմ ու ցանկացել եմ, որ նոր տարում հայերի մեծ ներգաղթ լինի: Հայտարարենք հայրենադարձության տարի: Երեսուն տարի շարունակ մենք մի շատ կարևոր ռազմավարություն ենք բաց թողել՝ հայրենադարձությունը: Փայլուն օրինակ է Իսրայելը. ունի հայրենադարձության նախարարություն: Նույնը մեզ մոտ պետք է լինի: Ես վստահ եմ, որ մեր պետականությունն ամրացնելու համար մեր գենետիկ շենացնող, արարող ներուժն է պետք: Մեր տեսակը թող այստե՛ղ արարի: Եկեք տո՛ւն, ո՞ւր եք մնացել: Երեսուներեք տարի ես իմ հայրենիքում եմ: Ու, փա՜ռք Աստծո, կարողացել եմ իբրև հայ, իբրև մարդ ու իբրև մասնագետ ինձ դրսևորել: Այսպիսի հնարավորություն ունեն բոլորը: Արի՛ ու գտիր քեզ Հայաստանում: Ես կարողացել եմ, դո՛ւ էլ կարող ես: Եկե՛ք ձեռք ձեռքի տանք, միասին ամրացնենք, շենացնենք մեր սիրասուն Հայաստանը, մեր տունը: Չէ՞ որ մեր պետականության ամրացումից, անվտանգությունից ավելի կարևոր բան չի կարող լինել հայերիս համար: Եվ այս դեպքում արդեն վստահ կարող եմ ասել, որ Հայաստանի թռիչքը կասեցնել չի լինի:

Երբ համերգներով զորամասեր եմ գնում, մեր զինվորներին հորդորում եմ` «Տղե՛րք, իրար արժևորե՛ք, սիրե՛ք, հարգե՛ք: Բանակային ընկերությունը ձեր կյանքի ամենամեծ հարստությունն է, որի մասին տարիներ անց երանությամբ ու սիրով եք հիշելու: Իրար ամուր պահե՛ք»: Մաղթում եմ, որ այս օրերին մեր բոլոր զինվորները, որ երդում են տալիս, հավատարիմ մնան իրենց երդմանը՝ զորեղ լինեն, թև ու թիկունք լինեն միմյանց: Վստա՛հ եմ՝ այդպես էլ կլինի:

ՀՕՊ ուսումնական զորամասում օրերս կայացած երդման արարողությանը երդվեց նաև Արսեն Գրիգորյանի որդին՝ Գրիգոր Գրիգորյանը: Եվ ինչպե՜ս կարող էր Մրրոն բաց թողնել այս հանդիսավոր օրը ռազմահայրենասիրական երգուպարով, սիրված երգիչների ու պարային համույթների մասնակցությամբ է՛լ ավելի բովանդակալից ու տոնական դարձնելու հիանալի առիթը:

Հ.Գ. Նյութն արդեն պատրաստ էր հրապարակման, երբ իմացա, (իհարկե՝ ոչ Արսեն Գրիգորյանից), որ Ապրիլյան քառօրյային՝ հենց ամսի 2-ի գիշերը, սիրված երգիչը մեկնել էր Արցախ… որդու՝ Գրիգորի հետ: Տղային որոշ ժամանակ անց ետ էին ուղարկել: Իսկ ինքը մնացել էր այնտեղ՝ ամենաթեժ կետերում, դիրքապահ զինվորի կողքին, մինչև ամեն ինչ կհանդարտվեր: Այդ օրերին ինչ կարող էր, արել էր դիրքապահներին օգնելու համար՝ համախմբելով ու ներգրավելով արտերկրի իր ընկերներին: Հետագայում նույնպես ներդրում է ունեցել դիրքերն ամրացնելու գործում: Դեռ շատ բաներ կան, որ մեր զրույցի ժամանակ նա չասաց, ու մենք չենք էլ իմանա. հայի ազնվագույն ու համեստ տեսակը այսպե՛ս է ապրում ու գործում:

ՔՆԱՐ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

Լուս.՝ Արշակ Խաչատուրյանի

և Արսեն Գրիգորյանի անձնական արխիվից

Աղբյուր՝ Hayzinvor.am