Այսպէս է ասում Տէրը. «Եթէ ուշադիր լսես քո Տէր Աստծոյ ձայնը, նրա համար հաճելի գործեր կատարես, ունկնդիր լինես նրա պատուիրաններին ու ենթարկուես նրա բոլոր հրամաններին, քեզ վրայ չեմ թափի բոլոր այն հիւանդութիւնները, որ թափեցի եգիպտացիների վրայ, քանզի ես եմ քեզ բժշկող Տէրը» (Ելք 15:

Վկայաբանություն սուրբ Ղևոնդյանց քահանաների (ըստ Հայսմավուրքի)

Հայոց մեծ վարդապետ սուրբ Սահակի վախճանից հետո սուրբ Գրիգորի գահին նրան հաջորդեց Մեսրոպ վարդապետը: Քանի որ Մեսրոպ վարդապետը նույն տարում վախճանվեց, կաթողիկոսության իշխանությունը տվեցին Հովսեփ Մեծին, ով Վայոց Ձորից էր` Խոլոցմանց գյուղից. այր գիտուն և սուրբ, լի աստվածային հանճարով և իմաստությամբ: Եվ մինչ կամենում էին նրան ձեռնադրել, պարսից թագավոր Հազկերտը բռնադատում էր հայոց իշխաններին ուրանալ Քրիստոսին: Նա մեծ նեղության մեջ գցեց նրանց, բազում զորքեր գումարեց` արշավելու, ավերելու և գերելու Հայոց աշխարհը, Վրաց և Աղվանից երկրները:

Իսկ սուրբ Հովսեփը, հավաքելով մեր երկրի բոլոր եպիսկոպոսներին, երեցներին և մնացած իշխաններին, նրանց բոլորով հանդերձ ուխտ դրեց` հաստատուն մնալ Քրիստոսի հավատի մեջ և հոժարությամբ մեռնել հանուն Նրա, և նահատակների անունը ժառանգել, կռվել պարսիկների բանակի դեմ և անխնա սպանել ուրացողներին. որպեսզի հայրը չխնայի որդուն, կամ եղբայրը` եղբոր, և ազգականը` ազգականներին: Եվ ամենքը միևնույն նախանձախնդրությամբ բորբոքվեցին` այր և կին:

Հայոց իշխանների զորագլուխը Ս. Վարդանն էր` Մամիկոնյանների ազգից, Սահակ հայրապետի թոռը: Նա խաբեց պարսից արքային` գերեվարելով 3 000 մոգերի և այլ զորքերի, եկավ Հայոց աշխարհ` միաբանելով եկեղեցու ուխտավոր դասին, ովքեր հարձակվելով մոգերի վրա` նրանց բոլորին կոտորեցին:

Լսելով այդ մասին` Հազկերտը սաստիկ տրտմեց, հավաքեց բազմաթիվ բանակ և հանձնեց Միհրներսեհի ձեռքը, ով ամբողջ պարսից թագավորության վերակացուն էր: Միհրներսեհը եկավ Փայտակարան քաղաք` նույն Տփխիս: Սյունյաց իշխանը` ուրացող Վասակը, և նրա հետ այլ իշխաններ, զատվելով հայոց միաբանությունից, գնացին Միհրներսեհի մոտ: Նա տվեց ամբողջ զորքը Սալավուրտից ոմն Մուշկանի ձեռքը և ուղարկեց ընդդեմ Ս. Վարդանի և հայոց բանակի:

Ս. Վարդանը ելավ նրանց դեմ 60 հազարանոց զորքով, նրանց հետ էին նաև Հովսեփ Մեծը, Ղևոնդ երեցը և ուրիշ բազում եպիսկոպոսներ և երեցներ: Զորեղ մարտ եղավ: Պարսիկներից բազումք կոտորվեցին: Հայերը, նահատակվելով, վախճանվեցին Արտազի դաշտում: Ճակատամարտի ժամանակ փղերի մեջ սպանվեց նաև Ս. Վարդանը` նահատակակից ընկերներով հանդերձ, իսկ մնացածը ցրվեցին լեռներով, դաշտերով և բերդերով: Պարսիկները Վասակ ուրացողի հետ հետամուտ եղան հայոց զորքի մնացորդին, սուտ խոստումներով համոզում էին իջնել ամրոցներից և, երդմնազանց լինելով, սպանում էին հայերին:

Ս. Հովսեփը և Ղևոնդ երեցը այլոց հետ միասին արքունի դռանը բողոք ներկայացրեցին: Եվ նրանց սպանել չհամարձակվեցին, այլ, սաստիկ գանահարելով, բանտ նետեցին սրբերին և 813 այրերի սպանեցին: Ձերբակալեցին նաև Ս. Սահակին` Ռշտունյաց եպիսկոպոսին, Սամուէլին և Աբրահամին` Արտաշի երեցներին, Քաջաջ սարկավագին և Արսենին, Խորենին, Աբրահամին և Մուշե երեցին: Նրանց տարան Պարսկաստան: Ճանապարհին սրբերին պատահեց Վասակ ուրացողը և, խոնարհվելով, ողջունեց նրանց: Եվ Ղևոնդը` Սյունյաց երեցը, ասում է նրան.

- Տե´ր, ո՞ւր ես գնում:

Վասակը պատասխանում է.

- Գնում եմ ընդունելու արքայից իմ վաստակած վարձը:

Եվ ասաց Ղևոնդ երեցը.

- Եթե կենդանի վերադառնաս Հայոց աշխարհ, ապա ես Տիրոջ պաշտոնյան չեմ:

Եվ անօրենը, սրտաբեկ լինելով, տրտում շարունակեց իր ճանապարհը: Քանզի սրբերին կապանքներով էին տանում, նրանք բազում ամիսներ և օրեր հետո հասան արքունի ձմեռանոցը: Բերեցին նաև հայոց նախարարներին, որոնց ուղարկեց մարզպան Ատրորմզդին: Թագավորը հրաման տվեց Միհրներսեհ հազարապետին և այլ պարսից մեծամեծներին` քննել, թե ո՞ւմ պատճառով եղավ հայոց աշխարհի ավերը: Դրանում դատապարտվեցին Վասակ Ուրացողը և նրա հետևորդները, և ամբողջ մեղքը կուտեցին նրա գլխին: Թագավորը հրամայեց հանել նրանից ամբողջ պատիվը: Վասակին գանահարեցին մեծ հրապարակին ու նետեցին մահապարտների բանտը: Սաստիկ բրածեծից և խիստ նեղությունից նրա մարմինը թարախակալեց ու փտեց, որդնալից եղավ, և նա մահացավ անզեղջ և դառն մահվամբ:

Իսկ հայոց սուրբ քահանաներին և նախարարներին տարան Նյուշապուհ քաղաքը և հանձնեցին մոգապետին: Նա գցեց նրանց բանտ, նեղում էր սրբերին քաղցով և ծարավով, որպեսզի նրանք ուրանան Քրիստոսին և այսպիսով արձակվեն կապանքներից: Իսկ նրանք հաստատուն էին Քրիստոսի հավատի մեջ և ուրախությամբ էին տանում չարչարանքները: Մոգապետը, զարմացած սրբերի վրա, գնաց միայնակ, գիշերով` տեսնելու, թե ի՞նչ են անում այդ այրերը: Նայելով ծերպից ներս` տեսավ նրանց քնած: Պայծառ լույս ծագեց բանտի ներսում, և սրբերը վեր կացան աղոթքի: Մոգապետը դարձավ տուն, բայց ոչ ոքի չպատմեց տեսածը: Հաջորդ գիշեր գնաց և տեսավ կրկին լուսավորված սրբերին, բացեց բանտի դուռը, ընկավ նրանց ոտքերը և հավատաց ի Քրիստոս: Մոգապետը պատմեց տեսիլքի մասին, և սրբերը սովորեցրեցին նրան ճշմարիտ հավատը և փրկությունը քարոզեցին: Նա տարավ սրբերին իր տուն, լվաց նրանց վերքերը և լվացման ջուրը լցնում էր իր վրա: Մոգապետը և ամբողջ նրա տունը մկրտվեցին: Նա կանչեց նախարարներին, որոնք բանտում էին, նույն քաղաքում, նրանց առջև սեղան դրեց և ուրախացրեց առատ կերակուրներով, ազատ արձակեց նյութական բարիքներով, քանզի այդ քաղաքի իշխանն էր:

Հազկերտ թագավորն իր թագավորության 16-րդ տարում գնաց Քուշանաց երկիր` պատերազմելու: Քուշանաց արքան ընդդիմացավ պարսիկներին, մեծ հարված հասցնելով` շատերին ոչնչացրեց, Հազկերտին ստիպեց փախչել և դուրս հանեց իր երկրից: Հազկերտը, մաշկահան եղած օձի պես, չգիտեր, թե ում վրա թափի դառնության թույնը: Մոգերն ասացին. «Արքա´, քաջ առաջնորդները հայոց, ովքեր բանտում են, անդադար քեզ անիծում են, չաստվածները բարկացած են և չեն օգնում քեզ, որովհետև մինչև այսօր կենդանի թողեցիր իրենց անարգողներին»:

Թագավորը հրամայեց Գենշապուհին, ոմն մեծ իշխանավորներից, գնալ իր քաղաքը` Շապուհ, չարչարել սուրբ քահանաներին, և եթե չերկրպագեն չաստվածներին` սպանել նրանց սրով: Գենշապուհը եկավ քաղաք և, տեսնելով մոգապետին քահանաների հետ, զարմացավ, քանի որ մեծանուն էր այրն այն: Իշխանավորը հարցրեց մոգապետին, և այն քրիստոնեություն վկայեց: Գենշապուհը, հրաման առնելով թագավորից` գաղտնաբար խորտակել մոգապետին Կուրայից և Մակուրայից այնկողմ, արքունիքի երկու պաշտոնյաների հրամայեց սպանել նրան այնտեղ`Քրիստոսին հավատալու համար և քրիստոնյաների մեջ ահ տարածել:

Իսկ Ս. Հովսեփին, ընկերներով հանդերձ, գիշերով, որպեսզի ոչ ոք չիմանա, մեկ առ մեկ հարցաքննեց և, գտնելով սրբերին հաստատուն Քրիստոսի հավատի մեջ, հրամայեց դահիճներին կապել նրանց ձեռքերն ու ոտքերը: Անցկացրեցին երկար պարան, երկու-երկու լծեցին սրբերին ու այնքան քարշ տվեցին ապառաժուտ տեղով, մինչև իսկ առողջ պատառիկ չմնաց նրանց մարմինների վրա: Ապա բերեցին իշխանների առջև, ասելով. «Փափկացրեցինք նրանց սրտերի կարծրությունը»: Իսկ սրբերը չէին դադարում գոհանալ Աստծուց: Դարձյալ հարցրեց սրբերին Գենշապուհը, թե արդյո՞ք կկատարեն նրանք թագավորի կամքը և կերկրպագե՞ն արեգակին: Սրբերն ասացին.

- Մենք մեր Աստծուն չե´նք ուրանում և տարերքներին չե´նք երկրպագում: Դուք կուրացել եք ոչ միայն հոգով, այլև ձեր թագավորի, հոգու կուրությամբ հանդերձ, նաև մարմնավոր աչքերից մեկը կույր է:

Երբ լսեց Գենշապուհը թագավորի հասցեին նախատինքի խոսքեր, կատաղեց գազանի պես և, հանելով սուրը, հարձակվեց սրբերի վրա. հարվածեց սուրբ եպիսկոպոսի աջ ուսին և ձեռքը թիկունքով հանդերձ կտրեց: Իսկ նա քաջալերում էր ընկերներին ու ասում էր. «Ահա տեսնում եմ մեզ մոտ եկող հրեշտակների գնդերը և 6 պսակ հրեշտակապետի ձեռքին»: Եվ այդ լսելով` սրբերը զորացան:

Ս. Ղևոնդն ասում է Ս. Հովսեփին. «Մոտեցի´ր առաջ ընդդեմ սրի, քանզի Դու աստիճանով մեզանից ամենքիցս վեր ես»: Այսպես գլխատեցին երանելի վկաներին: Նրանք են` Ղևոնդ երեց Վանանդից, Մուշե երեց Հաղբակից, Արսեն երեց Բագրևանդից` Եղեգիկ գյուղից, Քաջաջ սարկավագ Ռշտունյաց գավառից, որտեղ եպիսկոպոս էր ծառայում մոգապետը Նյուշապուհ քաղաքից, Սամուել երեց Արարատյան գավառից` Արագած գյուղից, Աբրահամ սարկավագ նույն գյուղից: Թադիկ եպիսկոպոսը վախճանվեց Ասորեստանում: Երկու այլ սուրբ՝ Սամուելը և Աբրահամը, վախճանվեցին Վարդենում:

Այս սուրբերը վախճանվեցին Հրոտ ամսի 25-ին (հուլիսի 31):

Խուժիկ անունով մի այր, քրիստոնյա, որ Գենշապուհի մոտ էր, սուրբ արանց մարմինները գաղտնապես վերցրեց, տարավ, բաշխեց քրիստոնյաներին:

Աղբուր՝ Qahana.am