Այսպէս է ասում Տէրը. «Խրատի՛ր որդուդ, եւ նա հանգստութիւն կտայ քեզ, զարդ կլինի քո հոգու համար եւ չի հնազանդուի անօրէն ազգի: Ով գնում է արդարութեան ճանապարհով, օգնութիւն է գտնելու, իսկ ով ծուռ ճանապարհ է ելնում, նրա ոտքը պիտի կապուի» (Առակներ 28:17-18)

Օձունի վանք

Օձուն գյուղը վաղմիջնադարյան Գուգարք նահանգի Տաշիր գավառի կեննտրոնն էր, եպիսկոպոսանիստ մի վայր, և պատահական չէ, որ հատկապես այստեղ է կառուցվել հայկական ճարտարապետության ամենանշնավոր, բարձր գեղարվեստական արժանիքներով օժտված տաճարներից մեկը։ Բնակավայրի ցածրանիստ կառուցապատման ֆոնի վրա այժմ Էլ վեր են խոյանամ տաճարի բարձրաբերձ ծավալները, որոնց պարզորոշ դիտվում են հեռվից, հստակորեն գծագրվելով շրջակա անտառաապատ լեոների կանաչ ֆոնի վրա։

Հուշարձանն ըստ իր ընdհանուր հորին­վածքի խաչաձև գմբեթավոր կառույց է, թերևս այդ հասկացությանն առավել մոտեցող հորինվածքն ամբողջ հայկական ճարտա- րապետության մեջ առհասարակ։ Այն իր կառուցողական առանձնահատկություններով արտակարգ հետաքրքրություն է ներկայացնում, քանզի այնտեղ լիովին պահաանվել է հնավանդ բազիլիկա տիպ հորինվածքներին բնորոշ հատակագծային լուծումը, և այդ հիմքի վրա էլ բարձրացել է գմբեթակիր մի հոյակապ հուշարձան։

Տաճարը մեզ է հասել ամբողջովին կանգուն և հետագա դարերում չի ենթարկվել որևէ էական վերակառուցման։ Դարեր հետո երբեմնի կղմինդրածածկը փոխարինվել է քարով, ընդ որում վերջիին նորոգումը կատարվել Է XIX դարի վերջում։ Այդ նորոգումների ժամանակ էլ փոխել են քիվերը, արևելյան կողմում ավելացրել փոքրիկ զանգակատներ։ Սակայն առավել նշանակալից վերակառուցումը կատարվել է նույն վաղ միջնադարում, երբ տաճարը շրջանցող, անշուշտ, փայտածածկ սյունասրահը (որից տեղում պահպանվել են կաոուցվածքի պատերից ելնող պահունակները) ամբողջովին քանդվել է և փոխարինվել թաղածածկ սյունասրահով, ընդ որում թաղին հենարան է ծառայել պատերին հպված մի նոր կամարաշար։

Ըստ իր հատակագծային հորինվածքի տաճարը ձգված ուղղանկյուն համաչափու­թյուններ ունեցող եոանավ կաոուցվածք է. արևելյան աբսիդով նրա Երկու կողմերում դասավորված ուղղանկյուն ավանդատներով։ Արտաքին չափերն են` 20,71 X.31,64մ. դահլիճի չափերն են՝ 11,12 X 20.98մ։ Ինտերիերը մասնատված է երեք զույգ մույթերով, ընդ որում ակնհայտ է կենտրոնական, գմբերակիր մույթերի գերիշխանությունը և Երրորդ, արևմտյան զույգ մույթերի խիստ երկրորդական լինելը։ Ոչ պակաս հետաքրքիր են տաճարի վերասլաց համաչափությունները, և տարակույս չի մնում, որ այն արված է՛ նկատի ունենալով սյունասրահի առկայությունը։ Մուտքերր երեքն են. որոնցից առանձնակի շեշտված է արևմտյանը։

Հյուսիսային կողմում սյունասրահն ավարտվել է բաց աբսիդով, իսկ հարավային կողմում խաչաձև հատակագիծ ունեցող ոչ մեծ սենյակով։

Տաճարի արևելյան պատն իր ամբողջ երկայնքով միաձույլ է. և ակնհայտ է, որ ոչ բաց աբսիդը և ոչ էլ խաչաձև սենյակը հետագայի հավելված չեն։

Խիստ էական է տարբերություն է ներսի և դրսի որմածքների միջև։ Պատերը ներսից շարված են բազալտի և ֆելզիտի փոքրածավալ քարերից։ Մույթերը շարված են ֆելզիտից և տրախտից իսկ կամարներն ու թաղերը՝ բազալտից։ Բազալտից են նաև տրոմպները. սակայն թմբուկը և բուն գմբեթը շարված են է ֆելզիտից։ Արտաքինից որմածքը ամբողջովին դեղնավուն ֆելզիտից է, բացի տաճարի հիմնատակից և որմնախարսխի երկու շարքից, է որտեղ օգտագործվել է բազալտը։

Ներսում, պատի որմածքում, օգտագործվել, են ինչ-որ հնավանդ կառուցվածքից վերցրած քարեր, հավասարաթև խաչեր և տարբեր զարդամոտիվներ՝ բարձրաքանդակներով: Տաճարի հիմնական ծավալների քիվերը հնում նման են եղել սյունասրահի ատամնաշար քիվերին, այդ մասին է վկայում 1850թ . Դ. Ի.Գրիմմի կողմից կատարված չափագրու­թյունը։ Ինչ վերաբերում է թմբուկի քիվին, ապա այն ևս ունեցել է նուն ատամնավոր կամարաշար հորինվածքը, սակայն ատամնաշարի տակից ընթացել է շախմատային դասավորություն ունեցող եռանկյունիների երկու շարք, քիվի մի տարբերակ, որը այսօր էլ կարելի է տեսնել տաճարից հյուսիս բարձրացող հուշակոթողի վրա: Թմբուկի քիվը այժմ համարյա թե ամբողջապես տաշվել է, սակայն տեղում լավ երևում են եռանկյունաձև ելուստների մնա­ցորդները։ Տաճարի թմբուկի է հուշակոթողի քիվերի այս նույնությանը պատահական չէ։ Երկու հուշարձանների և՛ որմածքը, և՛՚ դեկորատիվ ձևերը ակնհայտորեն վկայում են նրանց՝ միևնույն շինարարական շրջանում կաոուցված լինելու մասին։

Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում տաճարի գմբեթը։ Այստեղ արդեն տեսնամ ենք կանոնավոր մշակված տրոմպային փոխանցում, ընդ որում առկա են և՛ աոաջին շարքի մեծ տրոմպները, և՛ երկրորդ շարքի փոքր, մեկ քարի մեջ փորված տրոմպները։

Անհրաժեշտ է նշել, որ փոքր տրոմպներն այստեղ էապես տարբերվում են VII դարում ընդհանրացած տրոմպային ձևերից։ Բանն այն է. որ Օձունում նրանք կազմում են դեռևս թմբուկի օրգանական մասը, և եթե ներքևում նրանց եզրաձեը համապատասխանում է ութանիստ թմբուկին, նրանց վերին եզրերը ուղիղ գիծ են կազմում։ Սիջանկյալ քարերի հետ միասին տրոմպների այդ շարքը կաղճում է 16 նիստ ունեցող այն բազմանիստը, որը և հիմնահատակ է ծառայում գմբեթի թմբուկի համար։ Սակայն շատ շուտով հայ ճարտա­րապետները գտնում են ավելի ռացիոնալ լուծում, նրանք պարզապես վերացնում են 16 նիստ ունեցող ուղղագիծ եզրերով բազմա­նիստը և թե՛ փոքր տրոմպները, թե՛ նրանց միջև տեղավորված քարերն ընդգրկում գմբեթի թմբուկի աոաջին շարքի մեջ։ Այղ բանին նրանք հասնում են փոքր տրոմպների վերին եզրերին գմբեթի կիսագնդի կորությանը համապա­տասխանող կորության տալով, կոնստրուկտիվ մի ձև, որն արագ ընդհանրանում ևբ տեղ է գտնում Օձունից հետո կառուցված համարյա թե բոլոր հուշարձաններում։ Դժվար չէ տեսնել, որ չխախտելով կոնստրուկտիվ լուծման և ոչ մի սկզբունք, կառուցողներն ըստ էության շահում են որմածքի մի շարք և հնարավորության ստանում նույն այդ շարքի բարձրության չափ իջեցնել գմբեթի բարձրությանը, մի բան, որը քիչ չէր նպաստում նրա կոնստրուկտիվ ամրության ավելացմանն առհասարակ։

Դժբախտաբար չեն պահպանվել ո՛չ կառուցմանը ժամանակակից պատմիչների հիշատակությունները, ո՛չ էլ հուշարձանի շինարարական արձանագրությունը։

XIII դարի պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին տաճարի կառուցումը վերագրած է կաթողիկոս Հովհան Օձնեցին (718 -728թթ)։

Իրավացիորեն նշվում է, որ այդ վկայությունը չի կարող ելակետ հանդիսանալ տաճարի թվագրության հարցում։ Գրելով իրական դեպքերից կես հազարամյակ հետո, Գան­ձակեցին անշուշտ չէր կարող ճշտել փաստերը այնպես, ինչպես ավելի մոտ կանգնած պատմիչները, և պատահական չէ, որ ուշ շրջանի պատմիչների մոտ նման աղավաղումները հանդիպում են բավական հաճախակի։ Եվ իսկապես, VIII դարը հայ ժողովրդի պատմության մեջ այնպիսի մի մղձավանջային շրջան էր. Երբ խոսք անգամ չէր կարող լինել նման մի հսկայածավալ տաճարի կառուցման մասին։ Հովհան Օձնեցին, անշուշտ, կարող էր ինչ-ինչ վերանորոգումներ անել, վերականգնել արաբական արշավանքների ժամանակ տաճարի վնասված մասերը, սակայն ձեռնարկել մի նոր տաճարի շինարարություն երկրի համար այնպիսի տագնապալի պահին, երբ արաբները նոր էին մի քանի հարյուր նախարարներ այրել Նախճավանի և Խրամի եկեղեցիներում, բնավ հնարավոր չէր։ Տաճարում միակ մասը, որ ակնհայտորեն հետագայի գործ է, սյունասրահ է. երբ քանդել են, հեռացրել նախկին փայ­տածածկ սրահը և փոխարինել այն թաղածածկ կառույցով։ Սակայն այն իր ձևերով խիստ հեռու է ուշ շրջանի գործերից, և հատկապես նրա ատամնաշար քիվը ոչ մի կերպ չի կարող համադրվել ավելի ուշ ժամանակներում ընդհան­րացած, թեքադիր, հյուսվածո գարդածևերով մշակված քիվերի հետ և կարող է թվագրվել կաճ VII դարի վերջով, կաճ VIII դարի սկզբի տասնամյակներով։

Տաճարի պատերին պահպանվել են ճի շարք խիստ ուշագրավ արձանագրություններ, որոնցից մի քանիսը, անշուշտ, ժամանակակից են նրա շինարարությանը։ Առավել նշանակալից և ուշագրավ արձանագրությանը տեղավորված է արևելյան ճակատի ներքևի մասում և ձգվում է ավանդատների լուսամատների միջև եղած տարածության վրա: Գրված հիանալի մշակված, վաղճիջնադարյան հայկական վիմագրությանը բնորոշ տառերով, այս արձանագրությունը վաղուց է գրավել հետազոտողների ուշադրու­թյունը, և հրատարակվել են նրա մի քանի վերծանումներ։Ս. Մնացականյանի վերծանմամբ այստեղ ոչ թե մեկ, այլ երկու արձանագրության է գրված, ամենայն հավանականությամբ, տաճարի կտիտորներ Կոզմասի և Թեոդորոսի անունից։ Որ արձանագրությունը կտիտորական է, այդ մասին չի կարող լինել և ոչ մի տարակուսանք, թե՛ իր բովանդակությամբ, թե՛ իր գրելաձևով այն հար և նման է նույն դարի կտիտորական մի շարք արձանագրություններին (Պտղնի. Հոիփսիմե և այլն)։ ՈՒսումնասիրողի վերլուծանության համաձայն այստեղ գրված է եղել - «ԿՈԶՍԱՍ ՔՍԱԾ ՅԻՇԵԱ» և հետո՛ «ՍՈՒՐԲ ՏԻԿԻՆ ՈՂՈՐՄԵՍ ՈՎ ՏՐ ԹԵՒՈԴՈՐՈՍ»։

Արձանագրությանն իր կենտրոնական հատվածով շրջանցում է մի քանդակազարդ քար, որի կենտրոնում պատկերված է մի մեծ գեղաքանդակ խաչ։ Այղ խաչի աջ ներքևի կողմում պահպանվել է իշխանական հագուստով ծնրադիր մի մարդու խիստ եղծված պատ­կերաքանդակը։ Իսկ խաչի շրջանակից աջ, վերին մասում պատկերված է գահի վրա նստած Աստվածամայրը՛ մանակ Հիսուսը գրկին։ Տարակույս չի մնում, որ պատկերաքանդակները և արձանագրությանը մեկ ամբողջական միասնություն են կազմում, ընդ որում պետք է ասել, որ պատմագրությանն անհայտ են այստեղ հիշատակվող և՛ Կոզմասը և՛ Թեողորոսը (սակայն այդ անունները հնատիպ են)։

Մեկ այլ արձանագրություն էլ պահպանվել է հարավային շքամուտքի բարավորի վրա, գրված արդեն բարավորը բերող Թովմասի անունից։ Բարավորի վերևում նայն գրչությամբ, ինչպես գրված է արևելյան ճակատի արձանագրությունը, գրված է Թովմաս։ Դժվար է ասել, թե ով է այդ Թովմասը։ Բացառված չէ, որ նա հիմնական կտիտորներին օժանդակող կտիոորներից մեկն է, որն իր գործունեության համար էլ արժանացել է այդ պատվին։ Նման երևույթ նույն այս շրջանում նկատելի է նաև մի շարք այլ հուշարձաններում (Ավան, Զվարթնոց, Սիսավան

Սակայն, ինչպես նշվեց, վիմագրական արձանագրությունների մեջ հիշատակվող և ոչ մի անուն հնարավոր չէ նույնացնել պատմագրությունից հայտնի կոնկրետ անձնատրությունների հետ և ստանալ տաճարի թվագրության համար որևէ հաստատուն կռվան։ Պարզ է դառնում, որ այդ հարցը կարող է լուծվել միայն և միայն հուշարձանի ճար­տարապետական ձևերի վերլուծության միջոցով։

Օձունի տաճարը իրավամբ վաղմիջնադար­յան հայկական ամենանշանավոր կառույցներից էր, և մեկն աոաջիններից, որ իր վրա բևեռեց ուսումնասիրողների ուշադրությանը՛ արժանի տեղը գրավելով մասնագիտական գրականության մեջ։ Սակայն խիստ բնորոշ է, որ միահմուռ կարծիք չկա հետազոտողնհրի մոտ , և տաճարի թվագրուրյունը տատանվում է շուրջ մի քանի դարի սահմաններում։

Այսպես, Թ.Թորամանյանը թվագրում է այն V դարով, Ա.Սահինյանը՝ V- VI դարերով". Հ.Խալփախչյանը՛ VI - VII դարերով, Ն. Տոկարսկին՝ VII դարի աոաջին կեսով, Վ. Հարությունյանը՝ VI դարի երկրորդ կեսով- VII դարի սկզբով, Ա. Մնացականյանի և Ա. Ստեփանյանի կարծիքով տաճարը կառուցվել է VI դարի կեսերին, իսկ Գ.Շախկանի կարծիքով՝ VI դարի վերջում։

Նման խիստ տարաձայնություններն, անշուշտ, պատահական չեն, եթե նկատի ունենանք, թե այստեղ ինչպես են սինթեզվել և միահյուսվել հնավանդ բազիլիկատիպ հուշարձաններին բնորոշ հատկանիշները կենտրոնագմբեթ համակարգին բնորոշ ձևերի հետ, ինչպես V դարի ավանդույթների պահ­պանման պայմաններում վեր Է խոյացել VII դարի ձևերի հետ սերտորեն առնչվող մի նոր հորինվածք։ Եվ իսկապես, տաճարի հատա­կագծային ձևերում խիստ ակնհայտ են բազիլիկատիպ կառույցների կոմպոզիցիոն առանձնահատկությունները։ Այստեղ տեսնում ենք դահլիճի երկարավուն, ձգված համաչա­փություններ, նրան շրջանցող սյունասրահ, արտաքին բաց աբսիդ, հատկանիշներ, որ, եթե չլիներ մույթերի «գմբեթային» դասավորությունը (մույթեր, որոնց ձևերում ևս ակնհայտ են բազիլիկայի ավանդույթները), կարելի էր կառույցն ամբողջությամբ համարել հնավանդ բազիլիկ մի հորինվածք, որտեղ համարյա թե նույնությամբ կրկնվել են այդ տիպի հորինվածքների հատկանշական կողմերը։ Սակայն փաստը մնում է փաստ, որ նույն այս բազիլիկասփպ հատակագծի վրա վեր է բարձրանում գմբեթավոր մի հորինվածք, ընդ որում քարային կոնստրուկցիաների բոլոր ձևերն անխտիր և այդ թվում նաև գմբեթը վկայում են կառուցողների՝ գմբեթային կոնստրուկ­ցիաներին լավ ծանոթ լինելու մասին։ Մյուս կողմից ամենակարևոր հանգամանքներից մեկն Էլ այն է. որ գմբեթը բնավ էլ հետագայի հավելված չէ, կառուցվել է տաճարի հետ միասին և կազմում է ամբողջ հորինվածքի անբաժանելի մասը, ճիշտ այնպես, ինչպես անբաժանելի են նաև գմբեթավոր շենքերին այնքան անսովոր արտաքին սյունասրահները։ Պարզ է դաոնամ, որ այստեղ մենք գործ ունենք այնպիսի մի հուշարձանի հետ, որը կառուցվել է սահմանա­բաժան մի ժամանակաշրջանում, երբ հնամ գերիշխող բազիլիկա, տիպ հորինվածքները ղեոևս չէին մոոացվել, սակայն գմբեթավոր կառույցներն արդեն հասել էին իրենց զարգացման որոշակի աստիճանին, և գմբեթ էր դրվում նաև երկայնական հորինվածքների վրա։ Պրոցեսի սկիզբը որոշակի նշանավորված է այնպիսի հանգուցային հուշարձաններով, ինչպիսիք են Էջմիածնի և Տեկորի տաճարները։ V-VI դարերի սահմանաբաժանման շրջանը սկզբունքային նշանակության ունի հայկական ճարտարապետության համար, նշանավորելով գմբեթի աստիճանական տարածումը։ Սի դեպքում (Էջմիածին), ելնելով տեղի որոշակի պահանջներից, լիովին հրաժարվում են հնավանդ բազիլիկայից և նույն տեղում, Գրիգոր Լուսավորչի կանգնեցրած (խաչի վրա, որպես հայ եկեղեցու ավանդական ամենամեծ սրբություն, կանգնեցնում խաչաձև մի տաճար; Սեկ այլ դեպքում (Տեկոր) պահպանում են բազիլիկ հորինվածքը, վերակառուցում կրող մույթերը և նրանց վրա դնում ճարտարապետական նոր գերիշխող տարրը՝ լայնանիստ գմբեթը։ Ինչ վերաբերում է բուն գմբեթների կոնստրուկ­ցիաներին, ապա նրանք դեռևս լիովին հետևում են տեղական հնագույն ավանդույթներին։ Էջմիածնում կրկնվում է փայտի հազարաշեն գմբեթը, Տեկորում նայն փայտե գմբեթի ձևերի հիման վրա կառուցում են արդեն քարե գմբհեթ: Այս ստումով Օձունի տաճարն, անշուշտ, եոանավ հորինվածքների գմբեթավորման հաջորդ աստիճանն է, երբ վարպետներն արդեն գիտեին բնականոն տրոմպային փոխանցման գոտոլ վրա գմբեթներ դնելու գաղտնիքը, և նրանց համար ոչ մի դժվարուրյան չէր ներկայացնում չորս հզոր մույթերի վրա բարձրացնել նման ռչ մեծ թռիչք ունեցող մի գմբեթ;

Օձունի տաճարի հատակագծային ձևերում (բացառությամբ մույթերի դասավորության) ամեն ինչ դեռևս բազիլիկային է. ամեն ինչ հնավանդ։ Սկզբունքորեն նայն պատկերն ենք տեսնում նաև Արթիկի փոքր եկեղեցում, որտեղ զմբեթատակ քառակուսու կազմւսվորման նպատակով կողային ավանդատների հետ բերելն է, նրանց «բացելը» դեպի տաճար և այդ ծավալներին համապատասխանող խաչաթևեր ստեղծելը, որ հիմք է տալիս գմբեթի գոյությունը հիմնավորելու։ Սակայն դրա հետ միասին իր մյուս բոլոր ձևերով հուշարձանը սերտորեն առնչվում է Տաշիրի սրահավոր, միանավ, թաղածածկ հուշարձաններին, ակնհայտորեն վկայելով, որ ինչքան ուժեղ էին դարերից եկող կառուցողական ավանդույթները։

Դժբախտաբար մեզ չեն հասել Տաշիրի նույն այս շրջանի եոանավ այլ հորինվածքները։ Սակայն համարձակ կերպով պետք է ասել, որ նրանք (թացի մույթերի դասավորությունից) թերևս քիչ բանով էին տարբերվելու Օձունի մեզ հետաքրքրոդ կառույցից։ Եվ ճիշտ այնպես, ինչպես Տաշիրի սրահավոր ավանդատներում աբսիդներ ունեցող միանավ, թաղածածկ հորինվածքներն են ելակետ եղել Արթիկի փոքր եկեղեցու ձևաստեղծման համար, այնպես էլ նայն Տաշիրի ենթադրյալ եոանավ հորին­վածքների գմբեթավորումն է, որ բերել է Օձունին։ Մյուս կողմից, եթե համեմատենք Արթիկի գմբեթակիր կամարները Օձունի հզոր մայթերից ելնող կամարների հետ, ապա ակնհայտ կդաոնա, որ Արթիկը, ամենայն հավանականությամբ, Էջմիածնի տաճարի նման ծածկված է եղել փայտե գմբեթով, մինչդեռ Օձունում ունենք արդեն մինչև վերջ ձևավորված քարե գմբեթ։ Եվ եթե Արթիկում արդեն փորձ է արվել ընդօրինակել կենտրոնագմբեթ հորին­վածքների հենախորշային համակարգը, բացելու գմբեթատակ տարածությանը դեպի հյուսիս և հարավ, ապա Օձունում այդ չկա, հնավանդ բազիլիկային հորինվածքի խիստ նեղ կողային նավերը պարզապես չեն ընձեռել նման հնարավորություն։

Բնականաբար, հարց է առաջանում, ինչն էր |սասգարել Օձունի ճարտարապետին քիչ ավելի լայնացնել ներքին տարածությանը, միաժա­մանակ կրճատելով տաճարի ընղհանուր երկարությունը, ճիշտ այնպես, ինչպես արվեց Դվինի մեծ բազիլիկայի վերակառուցման ժամանակ։ Թերևս ոչինչ, բացի այն, որ չի ցանկացել հեռանալ հնավանդ, սրբագործված համաչափություններից, որոնք ունեին հին բազիլիկ կառույցները։ Սակայն նույն գործոնը առկա էր նան Դվինում, թեև դա բնավ էլ խոչընդոտ չի հանղիսացել ճարտարապետներին գմբեթավոր հորինվածքներին ավելի ներ­դաշնակ համաչափություններ տալ, ապահովելու գմբեթի իսկապես գերիշխող դերը ամբողջ հորին վածքում:

Մեզ թվում է, որ այստեղ մենք գործ ունենք մեկ այլ գործոնի հետ, որ Օձունի տաճարը թերևս կառուցվել է ավելի հին բազիլիկայի հիմքերի վրա, և ճարտարապետները ինչ-ինչ պատ­ճառներով իրավունք չեն ունեցել փոխելու նրա չափերը։ Այս ամենը, անշուշտ, ենթադրություն է միայն, սակայն մեր կարծիքով կան նաև մի քանի տվյալներ և շինարարական շեղումներ, որոնք, կարող են ելակետ ծառայել նման ենթադրության համար։ Այսպես օրինակ, տաճարի հիմնապատերը և որմսախարսիւի երկու աստիճանը շարված են բազալտից, ընդ որում արևելյան ճակատում բազալտի որմնախարսխից վերև արված է 45° թեքության ունեցող ֆելզիտի մի շարք, և ակամա այն տպավորությունն է ստացված, որ ներքևի շարքերը կային արդեն, երբ շարվել Է պատի նոր որմածքը, ընդ որում մոտ 30սմ ավելի հետ։ Ահա այս բաց մնացած տարածությունն է, որ ծածկվել է քարերի թեքադիր շարքով։ Ուշագրավ է. որ այս թեքադիր շարքը առկա է միայն և միայն արևելյան ճակատում, հանգամանք, որը և հիմք Է տալի ենթադրելու, որ ճարտարապետը հետ է դրել պատը հին որմնախարսխի նկատմամբ, նախատեսելով որոշ չափով նեղացնել արևելյան արտաքին պատը։ Այդ ակնհայտորեն նկատելի է տաճարի հատակագծի չափագրության մեջ, որտեղ տաճարի մյուս բոլոր պատերը ավելի հաստ են, քան արևելյան պատը, ընդ որում հաստ են հենց այս հետ դրվածի չափով։ Կարեյի է ենթադրել, որ ճարտարապետը այստեղ նկատի է ունեցել պատի այս մասի համեմատաբար ոչ մեծ բեռնվածությանը և այն, որ այստեղ անմիջականորեն չէին գործում գմբեթի և թաղերի այն հորիզոնական հակազդումները, որոնք առկա էին մյուս պատերում։ Այսպիսով, պահպանելով հնավանդ բազիլիկայի նախկին պատերի հաստությանը, ճարտարապետը արևելյան կողմում քիչ նեղացրել է պատը, շահել զգալի քանակությամբ շինանյութ և աշխատանք:

Թերևս նոր ժամանակների, նոր պահանջների արգասիք է հարավարևելյան սենյակը. հնում այս կողմում, հավանաբար, բաց աբսիդ է եղել։

Ինչ վերաբերում է ծավալային հորինվածքին, ապա այստեղ ամեն ինչ կանխորոշված էր գմբեթի առկայությամբ, բայց և այնպես առկա են բազիլիկատիպ հորինվածքների որոշ հատկանշական գծեր։ Այդ ամենից առաջ վերաբերում է ծածկի հորիզոնական ծավալ­ներին, երբ կողային նավերը իրենց լանջավոր ծածկերով ծգվում են մինչև արևելյան ճակատը, իսկ աբսիդը, ի տարբերության հետագա շրջանի գմբեթավոր նույնատիպ կառույցների, ունի զգալի բարձրության, և չկա աբսիդի ճակատային կամարից վեր բացված լուսամուտը, որը տեսնում ենք Մրենում, Գայանեում և այլար։ Այս տեսակետից Օձունը լիովին հետևում Է Տեկորում մշակված ձևերին։ Որ Օձունի տաճարը նախորդել է Մաստարային, ակնհայտ է դաոնամ, երբ համեմատում ենք նրանց ճարտարապետական ձևերն ու դեկորատիվ զարդա­մոտիվները։ Այդ մասին են վկայում թե՛ շքամուտքերի որմնասյուների փնջային դասա­վորությանը, թե՛ բավական բարդ հորինվածք ունեցող երկշերտ պսակները, մշակված գնդիկների շարքերով, թե՛ պսակների եզրերը մեծ, բուսական զարդաձևերով ավարտելը, թե՛ եռանկյունաձև ելուստներ ունեցող քիվերը։ Համանման եզրակացության ենք գալիս, երբ համեմատում ենք Օձունի և Ավանի տաճարները, և ակնհայտ է դառնում, որ առանձին ձևեր. մշակված Օձունում, իրենց հետագա զար­գացումն են գտել Ավանում։

Ամփոփելով տաճարի ճարտարապետական ձևերի վերլուծությունը, կարող ենք հաստա­տապես ասել, որ Օձունը կառուցվել է այնպիսի մի ժամանակաշրջանում, երբ դեռևս կենդանի էին հնավանդ բազիլիկատիպ կառույցների ավանդույթները, և դրա հետ միաժամանակ զգալի զարգացում էր ապրել կենտրոնագմբեթ համակարգը, մշակվել էին գմբեթակիր կոնստ­րուկցիաների որոշակի տիպեր։ Այդ կարող էր լինել ոչ վաղ, քան VI դարի կեսերը, և բոլոր նյութերը մեզ բերում են այն եզրակացության, որ տաճարը, ամենայն հավանականությամբ, կառուցվել է VI դարի 50-ական թվականներին։

Տաճարի այս թվագրությունը լիովին համապատասխանում է այն սոցիալ-քաղա­քական իրադրությանը, որը ստեղծվեւ էր Հայաստանում։ VI դարի աոաջին կեսը և հատկապես նրա երկրորդ քառորդը բավական նպաստավոր էին երկրի տնտեսական զար­գացման համար։ Այս շրջանում բարգավաճում է Դվինը, դաոնալով առևտրաարհեստազործական խոշոր կենտրոն։ Երկիրը կառավարում էին հայ մարզպանները, իսկ իրանական իշխանություն­ները որոշակիորեն օժանդակում էին հայ միաբնակ եկեղեցուն, նրա դավանանքում տեսնելով ուժեղ պատվար Բյուզանդիայի ներթափանցման դեմ։

Պատահական չէ, որ 554թ. Դվինում հրավիրված ժողովը վճռականապես մերժեց նեստորականությունն ու քաղկեդոնակա­նությունը։ Իրանական կառավարությունը եկեղեցուն էր հանձնել հարկահավաքության իրավունքը, որը մեծապես նպաստում էր տաճարաշինության զարգացմանը։

Տարակույս չի կարող լինել, որ այղ ժամանակ էլ մշակվել էր հայ եկեղեցու գաղափարախոսական հիմքերի ամրապնդման մի մեծ ծրագիր, որը և իր որոշակի դրսևորումը գտավ տեղական սրբերի փառաբանման, հայ եկեղեցու ինքնուրույն զարգացման ակունքները հիմնավորելու և տեղական սրբավայրերում հոյակերտ տաճարներ կառուցելու բնագավառ­ներում։ Այդ ծրագիրը մեծ հետևողականությամբ կիրառվեց մեկ ու կես դար և առանձնակի թափ ստացավ

VII դարում, երբ որոշակի ուժեղացել էր մահմեդականության ճնշումը և քաղկեդո­նականության ներթափանցումը։

VI դարի երկրորդ կեսին մի շարք նշանավոր կառույցների շինարարությունը (Մաստարա) և հատկապես Օձունի տաճարի և նրա մոտ տեղավորված մոնումենտի կառուցումը ակնհայտորեն վկայում են տաճարաշինության հենց այս ուղղության մասին։ Այս պայմաններում պատահական չէ, որ զգալի շինարարական աշխատանքներ են ծավալվում երկրի հյուսիսային նահանգներում, մոտ լինելով Բյուզանդական կայսրությանը, այստեղ առավել խիստ էր զգացվում քաղկեդոնականության ներթափանցման վտանգը։ Այս առումով Էլ հասկանալի է դառնամ Տաշիրում պաշտա­մունքային մի նշանակալից կենտրոնի հիմնադրման անհրաժեշտությունը, որտեղ, բացի հոյակերտ տաճարից, պետք է վեր խոյանար նան հայ ազգային եկեղեցու ավանդույթները մարմնավորող մի կոթող, որտեղ պետք է ցույց տրվեին քրիստոնեության տարածման տեղական ակունքները։

Այս ընդհանուր ուղղության հետ լիովին համահնչյուն է հատկապես Տաշիրի այս շրջանում ձեռնարկած եկեղեցական շինարարու­թյունը. Երբ բացի հիմնական կենտրոնից՝ Օձունի տաճարից, նույն գավառի տարբեր գյուղերում կառուցվում են մի շարք միանավ, թաղածածկ եկեղեցիներ, ստեղծվում են հայկական եկեղեցու նոր հենակետեր, կոչված պատվար կանգնելու բյուգանդական ներթա­փանցման դեմ, ներթափանցում, որն իրական վտանգ էր VI դարի երկրորդ կեսում։

Ամփոփելով, կարող ենք նշել, որ Օձունի ճարտարապետական համակառույցը՛ ստեղծված VI դարի 50-ական - 60-ական թվականներին, բնորոշում է հայ ճարտարապետության զարգացման մի խիստ կարևոր շրջան, երբ երկայնական և կենտրոնագմբեթ համակարգերի սինթեզի հիման վրա մշակվեցին բարձր գեղարվեստական հատկանիշներ ունեցող մի շարք հուշարձաններ։ Կառուցված քաղկեդո­նական դավանանքի հետ ունեցած բուռն բախումների շրջանում, այնպիսի աշխարհագրա­կան վայրում, որտեղ առավել ուժեղ էր կայսրության ճնշումը, այն սկզբունքային նշանակություն ուներ հայ եկեղեցու ազգային ինքնուրույնության պահպանման գործում և իր այդ նշանակությունը պահպանեց նան հետագա դարերում։ Պատահական չէ, որ VIII դարում այստեղ իր գործունեությունը ծավալեց հայ ազգային եկեղեցու այնպիսի մի նշանավոր գործիչ, ինչպիսին էր կաթողիկոս Հովհան Օձնեցին, որը հայտնի է քաղկեդոնականության դեմ մղված իր անզիջամ պայքարով։

Ս. Մնացականյան, Հայկական ճարտարապետության պատմություն, հ.II, Երևան, 2002, էջ 234-242:
Աղբյուր՝ Aregnapayl.am