Այսպէս է ասում Տէրը. Որդեա՛կ, պահի՛ր իմ խօսքերը եւ օր ու գիշեր դրանց մասի՛ն մտածիր իբրեւ հարազատ որդի եւ ազնիւ ժառանգ, իսկ նա, ով չի նորոգում եւ բարձրացնում նախնիների առաքինութիւնը, նա ամօթ եւ նախատինք է իր պապերի համար եւ մի նոր անէծք: ՍԻՐԱՔ ; 20 ,28

Կոմիտասի սիրելի աշակերտը

Հարցազրույց
Բարսեղ Կանաչյանի դստեր՝ Սեդա Կանաչյանի հետ

Սերգեյ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ - Որտեղի՞ց է սկիզբ առնում Կանաչյանների գերդաստանի պատմությունը:
Սեդա ԿԱՆԱՉՅԱՆ - Հայրս ծնվել է 1885 թ. Բուլղարիայի Ռոդոսթո (այժմ՝ Թեքիրդաղ) քաղաքում, որը գտնվում է Կ. Պոլսի (ներկայումս՝ Ստամբուլ) և Բուլղարիայի սահմանագծին: Իր ծնողները ևս ռոդոսթոցի են, իսկ ավելի կանուխ արմատները ես էլ, հայրս էլ չգիտեինք: Մեծ հայրս 11 զավակ է ունեցել: Կոշիկի արհեստանոց ուներ: Մեծ մայրս էլ շատ վաղ է մահացել, և հայրս չի տեսել նրան: Հորս երկու ամուսնությունից ծնվեցինք ես և երկու քույրերս:

Ս. Մ. - Ինչպիսի՞ն էր Կանաչյանն ընտանիքում և աշխատանքի մեջ:
Ս. Կ. - Շատ խիստ մարդ էր, բայց նաև շատ փափկասիրտ: Կգոռար, կբարկանար, սակայն ճիշտ երկու վայրկյան հետո հանկարծ կփափկեր: Տարօրինակ բնավորություն ուներ: Շատ ընկերական էր, կատակախոս: Հայրս շատ մտերիմ էր Լ. Շանթի, Ն. Աղբալյանի, ինչպես նաև Գյուզելյանի, Գասպար Իբեկյանի, երգիծանկարիչ Տիրան Աճեմյանի և այլոց հետ: Շանթն ու Աղբալյանը հաճախ էին գալիս մեր տուն, նստում էին, զրուցում:

Ս. Մ. - Ընտանիքում ինչպե՞ս էր դրված հայեցի կրթության հարցը:
Ս. Կ. - Հայրս օտար բառ երբևէ չէր գործածում: Օրինակ, երբ ես և քույրերս ասում էինք «բադրիջան», բարկանում էր մեզ վրա. «Բադրիջանը քո գլուխն է, մենք սմբուկ բառն ունենք»: Նույնը, երբ «տոմաթես» էինք ասում: Խոսում էր մաքուր հայերեն՝ միշտ ուշադիր առոգանությանը: Չէր կարողանում արտաբերել «ռ» հնչյունը: Ցանկանում էր, որ դիմացինը շիտակ «ր» ասեր: Երբ իր երգչախումբը երգում էր, երբեմն գնում էր հեռու և հեռվից ունկնդրում, որ բառերը հայերեն հնչեն: Որովհետև երգչախմբեր և նույնիսկ մեներգիչներ կային, որ շատ անգամ երգում էին հայերեն՝ առանց հայերեն հնչողության և առոգանության: Շատ բծախնդիր էր այդ առումով:

Ս. Մ. - Հայաստանի Հանրապետության հիմնը գրել է Ձեր հայրը, ինչպե՞ս ստեղծվեց այն:
Ս. Կ. - Երբ Միքայել Նալբանդյանը իտալական երգի բառերը թարգմանել էր հայերեն, և այն դարձել էր հայրենասիրական բանաստեղծություն, այդ օրերին պատասխանատուները ցանկացել են, որ հայրս երաժշտությունը հարմարեցնի հայերեն բառերին: Իտալական եղանակը գրեթե բոլորովին փոխել է, ավելի «հայացրել», և առաջ է եկել այսօրվա հիմնը: Այս առիթով կարծեմ խորհրդակցել է Գարեգին Նժդեհի հետ:

Ս. Մ. - Կպատմե՞ք Կոմիտասի և Կանաչյանի ընկերության մասին:
Ս. Կ. - Երբ հայրս գտնվում էր Եվրոպայում, լսել էր, որ մի վարդապետ երաժիշտ կա: Վերադառնալով Պոլիս՝ հետաքրքրվում է և գնում նրա համերգին: Զարմանում է Կոմիտասի՝ 300 հոգիանոց խմբի հիանալի ղեկավարությամբ: Սքանչացած գնում է նրա մոտ և ասում. «Կարո՞ղ եմ ես էլ մասնակցել»: Կոմիտասը հարցնում է, թե ինչով է զբաղվում: «Երաժշտություն եմ սովորել,- ասում է,- պզտիկ խումբ մը ունիմ»: Մտնելով երգչախմբի մեջ՝ երգում է որպես բաս և մտերմանում Վարդապետի հետ: Որոշ ժամանակ անց հայրս և իր հինգ ընկերները ցանկանում են երաժշտության դասեր վերցնել Կոմիտաս վարդապետից: Վեցից մեկը մեկ-երկու ամիս հետո թողնում է դասերը, և մնում են հինգով՝ Բարսեղ Կանաչյանը, Միհրան Թումաճյանը, Վարդան Սարգսյանը, Վաղարշակ Սրվանձտյանցը և Հայկ Սեմերճյանը, ովքեր հայտնի են որպես «Կոմիտասի հինգ սաներ»: Հինգից միայն Կանաչյանն է, ով դարձավ Կոմիտասի միակ արժանավոր հաջորդն ու գործի շարունակողը: Իսկ Վ. Սրվանձտյանցը և Վ. Սարգսյանը՝ Փարիզում, Թումաճյանն էլ Նյու Յորքում կազմեցին երգչախմբեր: Ահա այս սաներն են, որ իր երաժշտությունը, հայերեն երգերն ու խմբերգերը տարածեցին Մերձավոր Արևելքում: Հայրս միշտ համերգային շրջագայության մեջ էր մեկ Կիպրոսում ու Լիբանանում, մեկ Հալեպում, Եգիպտոսում և այլուր:

Ս. Մ. - Կարելի է ասել՝ Կանաչյանը Կոմիտասի ամենասիրելի աշակերտն է եղել:
Ս. Կ. - Այո՛, շատ կապված էր Կոմիտասին, Կոմիտասն էլ՝ իրեն: 1964 թ. երբ Թումաճյանը եկավ Փարիզ՝ տեսնելու հորս, երկու ընկեր միասին նստած պատմում ու հիշում էին անցած-գնացած օրերը: Եվ ահա հերթական դասի ավարտից հետո Կոմիտասը ձեռքով հորս մի կողմ է հրում. «Դուն հոս կեցիր, մի՛ երթար»: Թումաճյանը պատմում է, որ իրենք՝ չորս սաները, նախանձում էին Բարսեղին, որովհետև Կոմիտասը միայն իրեն էր մի կողմ քաշում, որ դասից հետո իր հետ խոսի: Համոզում էին, որ իրենք ևս միանան: «Դուք գացեք, հիմա Բարսեղը կուգայ ձեր ետևեն,- շտապով կրկնում էր Վարդապետը»: Հայրս էլ անհամբեր սպասում էր, որ ընկերների հետ միասին դուրս գար, որպեսզի ծխեր, քանի որ Կոմիտասը արգելել էր ծխել: Մի քանի անգամ նույնիսկ տուփը վերցրել էր ձեռքից: Հայրս խոստացել էր այլևս չխծել և խնդրել էր, որ տուփը վերադարձնի, քանի որ այն իր եղբոր հիշատակն էր: Այսպես ընկերներն անհամբեր սպասում էին Բարսեղին, որ իմանային, թե ինչ էին այդքան նրանք խոսում: Վերջիվերջո հասկացել են, որ Վարդապետը պոլիֆոնիայի մասնավոր դասեր է տալիս հորս: Մի օր Թումաճյանն ու ընկերները հարցրել են Կոմիտասին, թե ինչու է միայն Կանաչյանին պոլիֆոնիայի դասեր տալիս, իսկ իրենց՝ ոչ: «Դուք դեռ հոն հասնելու շատ ժամանակ ունիք»,- պատասխանել է: Այնքան էին նեղվել: Մինչդեռ Կանաչյանն արդեն կայացած երաժիշտ էր, իսկ իրենք Կոմիտասի մոտ են սկսել երաժշտություն սովորել:

Ս. Մ. - Բեյրութահայ իմ ընկերներից մեկը պատմում էր, որ Կանաչյանը իր «Օրորը» գրել է «Բարոն» հյուրանոցատիրոջ աղջկա համար: Իրակա՞ն պատմություն է սա:
Ս. Կ. - Այդ մասին իր հուշերի մեջ գրել է դոկտոր Ջեբեջյանը: Նման բան բացարձակապես գոյություն չունի: Այդ աղջիկը ծնվել է 20-ական թվականներին, մինչդեռ «Օրորը» գրվել է 1913 թվականին: Դեռ նոր էին ծանոթացել, երբ Կոմիտասը հետաքրքրվեց, թե ինչ գործեր է հայրս գրել: Հայրս նրան ցույց է տվել «Օրորը»: «Բարսեղ,- հիացած ասել է վարդապետը,- եթե դու ուրիշ բան չգրես կյանքիդ մեջ, միայն այս օրորով աշխարհահռչակ կդառնաս: Պարծանքով ես պիտի ստորագրեի նման գործի տակ»: Այնուհետև Կոմիտասը ցանկություն է հայտնել, որ հայրս երգի իր երգչախմբում, իսկ հետո իրենից դասեր առնի: 1926-ին, երբ ես պիտի ծնվեի, հայրս մի քիչ փոփոխության ենթարկեց «Օրորը»՝ վերածելով քառաձայնի և դաշնամուրի նվագակցությամբ: Եվ փաստորեն, երբ Կանաչյան են ասում, օրոր են հասկանում, երբ օրոր են ասում, Կանաչյան են հասկանում:

Ս. Մ. - Հետաքրքիր է, որ Կանաչյանը մեծ ներդրում ունի նաև արաբական երաժշտության զարգացման գործում:
Ս. Կ. - Երբ հայրս եկավ Լիբանան, այստեղ խրախճանքներին, հարսանիքներին բոլորը երգում էին թուրքերեն: Հայերեն գրեթե չէր լսվում: Նույնիսկ նշանավոր հայ երգչուհի Մաթիլդ Բուդաղյանը երգում էր թուրքերեն: Հայրս առաջինը եղավ, որ հայերեն երգերը, մանավանդ Կոմիտասի երգերը լսելի դարձրեց ժողովրդին: Անգամ գաղափար չունեին օպերային երաժշտության մասին: Տարին մեկ անգամ համերգներով հանդես էր գալիս տարբեր քաղաքներում՝ Լիբանանում, Լաթաքիայում, Հալեպում, Դամասկոսում, և տարածում հայերեն երգը՝ այդպիսով տարածելով նաև հայերենը: Հորս հարցնում էին, թե ինչու այլ լեզուներով, ասենք՝ գերմաներեն կամ իտալերեն համերգներ չէր տալիս: Հայրս պատասխանել է. «Անոնք հայերեն կերգե՞ն, ես ծնվել եմ մեր հայ երգը տարածելու, վարժեցնելու և սիրցնելու մարդոց, ես ի՞նչ պետք ունիմ օտար երգերի»: Այնուամենայնիվ, Լիբանանում երկար համոզվելուց հետո լիբանանյան մի քանի երգ ձայնագրեց: Երբ Սիրիա կամ արաբական որևէ երկիր էր գնում համերգներով՝ անպայման մեկ-երկու արաբերեն երգ պիտի հնչեցներ՝ իբրև տուրք արաբ ժողովրդին: Հետագայում հայրս Իրաքի, Սիրիայի և Լիբանանի քայլերգերը վերածեց քառաձայնի: Դա շատ մեծ աղմուկ հանեց, քանի որ արաբները նույնիսկ երկձայն չունեին: Արաբները սքանչացան, իրենց համար դա ճոխություն էր: Մինչ այդ իրենք՝ ուդը ձեռքներին վերցrած, 100 հոգով միաձայն երգում էին: Իր շնորհիվ է, որ արաբերեն երգը սկսեց հնչել երկձայն, քառաձայն և բազմաձայն: Արաբական մշակույթի զարգացմանը նպաստելու համար Կանաչյանը պարգևատրվեց լիբանանյան «Մայրիներ» և ֆրանսիական «Le palme d’academie» շքանշաններով:

Ս. Մ. - Շատ հաճախ ժողովուրդը երգում է երգեր՝ չիմանալով հեղինակին և կարծելով ժողովրդական երգեր են: Կանաչյանը ևս բացառություն չէ: Ի՞նչ նման երգեր ունի Ձեր հայրը:
Ս. Կ. - Կանաչյանի ռոմանսները ամփոփված են մի գրքույկի մեջ, որոնք նա գրել էր իր երիտասարդության տարիներին, և որոնք միշտ երգվում էին և համարվում ժողովրդական կամ կոմիտասյան երգեր: Օրինակի համար՝ «Երազը»: Սա Կանաչյանի գործն է: Երբ այս երգը Կանաչյանը ներկայացրել է Կոմիտասին, վերջինս հուզված ասել է. «Ասիկա հոս դաշնակին վրա ձգե»: Եվ ամեն անգամ, երբ գնում էր Կոմիտասի մոտ, նվագում էր, երգում և հուզվում: Երբ եկանք Բեյրութ, մի երգարանի մեջ տեսանք՝ գրված է, թե այդ երգի հեղինակը Կոմիտասն է: Հայրս այնքան էր սիրում Կոմիտասին, որ ասաց. «Թող ըլլա իր գործը, թող այդպես գրվի, ոչինչ»: Հետո անմիջապես բերեց իր փոքրիկ տետրակը և պատռեց՝ ասելով. «Քանի որ Կոմիտաս է գրվել, թող այդպես էլ մնա»: Դրանք փոքրիկ գործեր էին, որոնք նա գրել էր իր ժամանցի համար և սովորեցրել երեխաներին, և ժողովուրդն էլ երգում էր: Այդ տետրակի մեջ իր 6-7 ռոմանսներն էին, այդ թվում՝ «Հինգալա»-ն, «Մայր Արաքսի ափերով»-ը և «Երազը»: Կոմիտասը պատգամել էր իր սաներին հրատարակություններ անել, դասեր տալ և իրականացնել իր նվիրական երազը, այն է՝ արտասահմանի մեջ ունենալ հայկական կոնսերվատորիա: Քանի որ նա չէր կարողացել ի կատար ածել այդ երազանքը, այդ պարտքը թողել էր իր սաների ուսին: Այդ հրատարակությունների առաջին հատորի մեջ կա նաև «Երազը»՝ գրված Կանաչյանի կողմից: Հիմա մարդիկ գիտեն, որ դա Կանաչյանի գործն է և ոչ թե Կոմիտասի: Եթե մարդ քիչ թե շատ հասկանում է Կոմիտասի երաժշտությունից, անշուշտ, կտեսնի, որ դա բնավ Կոմիտասի ոճը չէ: Հայրս այն դարձրել էր և՛ երկձայն, և՛ քառաձայն, և՛ դաշնամուրի համար: Հաճախ մայրիկիս հետ նվագում և երգում էր «Երազը»:

Ս. Մ. - Կանաչյանի բոլոր գործերը ծնվել են հայրենիքի հանդեպ անհուն սիրուց, թեև ապրում էր հայրենիքից դուրս: Նա երբեք չկարողացավ գալ Հայաստան: Ի՞նչն էր պատճառը:
Ս. Կ. - Այն ժամանակ կար «Երևանի ձայն» ռադիոկայանը, տարիներով հնչում էր նաև Լիբանանում: Հայրս փոքրիկ ռադիո ուներ: Այն լսվում էր ուշ գիշերին մեր տան մի անկյունում միայն: Այնտեղ բազկաթոռ էր դնել տվել, որպեսզի երբ ժամը գար, ռադիոն ձեռքն առած գնար նստեր այդ բազկաթոռի մեջ և լսեր: Սքանչացած լսում էր Առնո Բաբաջանյանի գործերը: Երբ Օհան Դուրյանը Բեյրութից Հայաստան պիտի գար, հանդիպել էր հորս և ասել. «Բարսեղ, գործերդ տուր, տանեմ Հայաստանում ծանոթացնեմ»: Այդ օրվանից հայրս անհամբեր սպասում էր, որ ռադիոյով հնչեին իր գործերը: Հայրս շատ էր ցանկանում իր ստեղծագործությունները լսել մասնագետ երգողների միջոցով, որովհետև իր խմբի մեջ պրոֆեսիոնալ երգողներ չկային: Իզուր այդքան սպասեց: 1946-47 թթ.՝ հայրենադարձության տարիներին, Հայաստանի կառավարությունից հրավեր եկավ, որ այցելի Հայաստան: Բայց այն ժամանակ, որքան ճիշտ է թե սխալ, այդ հրավերը անցել էր ռամկավար կուսակցականների ձեռքը, որոնք ետ են ուղարկել այն՝ ասելով, որ Կանաչյանը չի փափագում գալ Հայաստան: Մինչդեռ ընդհակառակը, կերազեր:

Ս. Մ. - Որտե՞ղ է ամփոփված մեծ կոմպոզիտորի աճյունը:
Ս. Կ. - Կանաչյանի աճյունը ամփոփված է Լիբանանում: 1967-ին, երբ մայրս և ես Մշակութային կապի կոմիտեի հրավերով եկանք Հայաստան, կոմիտասագետ Ռ. Աթայանը, ով մինչ այդ արդեն ուսումնասիրել էր Կանաչյանի գործերը, ասաց, որ կարգադրություններ պիտի լինեն, որի համաձայն աճյունները պիտի փոխադրվեն Հայաստան: Այդ օրվանից ի վեր տակավին պիտի փոխադրվեն: Կսպասենք: Մի օր հայրս մորս ասաց. «Քրիստինե, քիչ մը դրամ հավաքենք, երբ ես մահանամ, իմ աճյունը կփոխադրես Կոմիտասի կողքը»: Ծիծաղեցինք, կատակի տվեցինք: Ավա՜ղ, կիսատ մնաց Կանաչյանի երազը…

Հարցազրույցը՝
Սերգեյ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆԻ

Աղբյուր՝ Grakantert.am

Սեդա Կանաչյան