Այսպէս է ասում Տէրը. «Թողէ՛ք յիմարութիւնը, եւ դուք կ՚ապրէք, իմաստութի՛ւն փնտռեցէք,եւ դուք կը փրկուէք, իմացութեա՛մբ ուղղեցէք ձեր խոհեմութիւնը եւ ճի՛շտ իմաստով հասկացէք խրատը» (Առակներ 9:6)

Սուրբ Գրիգորիս

Սուրբ Գրիգորիս կամ Գրիգորիս Աղվանացի, Հայ առաքելական եկեղեցու սուրբ, հայոց կաթողիկոս սուրբ Վրթանեսի որդին և սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի թոռը, Աղվանքի առաջին եպիսկոպոս։

Ընդհանուր տեղեկություններ

Սբ. Գրիգորիսը ծնվել է Կապադովկիայի Կեսարիայում (Թուրքիա) և վաղ տարիքումձեռնադրվել է եպիսկոպոս իր հորեղբոր՝ սուրբ Արիստակեսի կողմից (մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ պապի՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը կողմից): 4-րդ դարի սկզբին նա քրիստոնեություն էր տարածում Կովկասում Հայաստանին մոտ երկու երկրներում՝ Վրաստանում և Աղվանքում։ Այնտեղ ծառայելը նրան հասցրեց վախչճանի։ Ըստ կասպիական արշավանքների հեթանոս արքայի՝ (Մովսես Խորենացու ավանդությունը նրան անվանում է Սանատրուկ, Փայտակարանի տիրակալ, ըստ Փավստոս Բուզանդի, դա Մասկուտի թագավորն էր, Սանեսան անունով) սուրբ Գրիգորիսին բռնել էին, կապել ձիերին և քարշ տվել առափնյա քարերի վրայով, մինչև նրա մահանալը։ Խորենացին և Բուզանդը հայտնում են, որ Գրիգորիսը նահատակվել է Կասպից ծովի ափին գտնվող Վաթնեան կոչվող դաշտում, Կասպից ծովի ափին։ Նրա աշակերտները սրբի մարմինը բերեցին Ամարասի վանք, որը կառուցվել էր Ս. Գրիգոր Լուսավորչի հրահանգով, և թաղել այնտեղ։

Գրիգորիսի թաղման վայրը

Ամարասի վանք, Ս. Գրիգորիսի գերեզմանոցի ենթադրյալ վայր

Հեթանոսների կողմից անարգանքից խուսափելու համար, թաղման ճշգրիտ վայրը չի նշվել, և այն ժամանակի ընթացքում մոռացվել է: Ամարասում, որտեղ ըստ ավանդության թաղված է Սուրբ Գրիգորիսը, գրված է եղել. «Այստեղ թաղված է Սուրբ Գրիգորիսը՝ Աղվանքի կաթողիկոսը, Գրիգոր Լուսավորչի թոռը, որ նա նահատակվել է 348 թվականի ամռանը Դերբենդում, մասկուտների արքա Սանեսանի կողմից, իսկ նրա սուրբ մասունքները Ամարաս են բերվել իր սաների՝ Արցախի սարկավագների կողմից»։ Սուրբ մասունքները ձեռք են բերվել Ամարասում 489 թվականին, պարթևական ծագում ունեցող մազքթաց Արշակունիների դինաստիայի՝ աղվանացի Վաչագան III (Բարեպաշտ) արքայի կողմից։

1992 թվականին Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում Ամարասի վանքը գրավվեց ադրբեջանական զորքերի կողմից և Սուրբ Գրիգորիսի դամբարանը քանդվեց։ Ներկայումս այդ վանքում վերականգնողական աշխատանքներ են տարվում։

Գրիգորիսի մահվան վայր

Սուրբ Գրիգորիս եկեղեցի Նյուգդիում, Դաղստան, Ռուսաստան

Պատմաբանները հակված են այն կարծիքին, որ Սուրբ Գրիգորիսի նահատակության վայրը, որը թվագրվում է IV դարի 30-40-ական թվականներին, գտնվում է Դաղստանի ժամանակակից Հանրապետության տարածքում, Դերբենտից և Բելիջիից հարավ, Նյուգդի գյուղի մոտ (Մոլլա-Հալիլ)։ Այդ վայրում կանգնեցվել է մատուռ, որի կառուցման ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ։ Դաղստանի ժողովուրդների պատմության և կենցաղի հայտնի հրապարակախոս և հետազոտող Ռոստոմ-Բեկ Երզինկյանը 1857 թվականի աշնանը, լինելով ռուսական բանակի սպա, այցելել է Մոլլա-Հալիլ (գյուղ Նյուգդի): Այս մասին նա գրել է «Աբասովի լեռը և Սուրբ Գրիգորիսի մատուռը» հոդվածում, որը հրապարակվել է 1859 թվականին Թիֆլիսում լույս տեսած հայկական «Հայաստանի մեղու» թերթում։ Դաղստանցի պատմաբան-երկրաբան Եվգենի Կոզուբսկին 1906 թվականին Դերբենտի պատմության մեջ գրում է, որ Գրիգորիսը սպանվել է Վատիկանյան հարթավայրում, որը, ըստ ավանդության, գտնվում էր Դերբենտից 30 վերստ դեպի հյուսիս, Մոլլա-Հալիլ գյուղի մոտ, որտեղ մատուռ է կանգնած Գրիգորիսի անունով: Դերբենդահայերը, Կոզուբսկու վկայությամբ, տարին մեկ անգամ երկրպագում են Գրիգորիսի մատուռին, նա գրում է, որ մուսուլմաններն էլ այդ տեղը սրբության համար են հարգում»։ Ըստ Դաղստանում կրոնի պատմության ժամանակակից հետազոտող Կ․ Խանբաբաևի (1956-2011) տվյալների, Սուրբ Գրիգորիսի մահվան վայրը տեղայնացվում է Դերբենդից ոչ հեռու (Դերբենդի շրջանի Բելիջի ժամանակակից գյուղի մոտ)<... > Այստեղ կառուցվել է մատուռ բազմաթիվ ուխտավորների համար»։

Գրիգորիսի մահվան ենթադրյալ վայրում կառուցված մատուռը դարձել է եկեղեցի, ինչի մասին վկայում է մուտքի մոտ հայերեն գրությունը: «Տաճարը կառուցվել է Գրիգոր Լուսավորչի նահատակության վայրում, վերանորոգվել է Վանեցյանց եղբայրների՝ Գրիգորի և Լազարի միջոցներով, Աստծու օրը 1916 թվականին»։Քարե պատերը դեռ կանգնած են, սակայն տաճարի ներքին հարդարումը չի պահպանվել։ Խորհրդային ժամանակաշրջանում եկեղեցին ճանաչվել է պատմության հուշարձան, սակայն եկեղեցու ներսում պետական աթեիզմի տասնամյակներ շարունակ ավերակ էր տիրում։ Միևնույն ժամանակ Նյուգդի գյուղի բնակիչները չեն քանդել հուշարձանը, ընդհակառակը, նրանք հարգել են այն։

Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում սրբավայրի վերականգնման աշխատանքները գլխավորել է Ռուսաստանի հայերի միության Դաղստանի տարածաշրջանային բաժանմունքի նախագահ և Դերբենդի հայկական համայնքի առաջնորդ Վիկտոր Դանիլյանը՝ տեղական իշխանությունների և համախոհների խմբի աջակցությամբ: Ամրացվել են եկեղեցու պատերը, տանիքը և գմբեթը, վերականգնվել են դռներն ու պատուհանները։ Ավարտվում են ներքին հարդարման աշխատանքները։

Վերածնվեց մի ավանդույթ, որով Դերբենդի հայկական համայնքը և Դաղստանի, Ռուսաստանի հարավի և արտերկրի այլ վայրերից հայ ընտանիքներն ամեն տարի գալիս են եկեղեցի՝ երկրպագելու Սուրբ Գրիգորիսին օգոստոսի նախավերջին կիրակի օրը (խորհրդային ժամանակներում Սրբին երկրպագելու էին գալիս միայն Դերբենդի հայերի առանձին ընտանիքներ): Այս երկրպագությանը մասնակցում են Հայ Առաքելական եկեղեցու Հարավային Ռուսաստանի թեմի հոգևոր ներկայացուցիչները:

2008 թվականին նկարահանվել է Ճանապարհ դեպի տաճար վավերագրական ֆիլմը (Դաղստանի հեռուստատեսություն, հեղինակներ՝ Կարեն Արզումանով և Գուլլեր Կամիլովա)՝ նվիրված Սուրբ Գրիգորիսի պատմությանը և նրա եկեղեցու վերածննդին Նյուգդի գյուղի մոտ՝ Դաղստանի հայկական էթնոսի պատմության համատեքստում։

2010 թվականին «Նոյան տապան» թերթում տպագրվել է Մեր հավատքի ակունքներում գտնվող տաճարը ամփոփ հոդվածը, որում պատմվում է Դաղստանում Ս.Գրիգորիսի և նրա եկեղեցու պատմության մասին:

Լեգենդներ և տարբերակներ

Սուրբ Կարապետ եկեղեցու վանահայր (ք. Դոնի Ռոստով) Թադեոս Ավագյանը 36 տարի իր մոտ պահել է երկու հնագույն հայերեն Ավետարաններ, որոնք հրատարակվել են Վենետիկում 1661 թվականին։ 1975 թվականին Ավետարանն իրեն է հանձնել անհայտ մի կին։ Դրանցից մեկի շապիկին պատկերված քարում, ըստ ավանդության, գտնվում են Սուրբ Գրիգորիսի՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի թոռան մասունքները։ Հովհաննես Թադեոսը 2011 թվականին տեսիլք էր ունեցել, որտեղ նրան առաջ հայտնվել էր Սուրբ Գրիգորիսը և նշել, որ ժամանակն է վերադարձնել գրքերը։ Այդ ժամանակ նա սուրբ գրքերը բերեց Էջմիածին և դրանք փոխանցեց Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ-ին՝ որպես նվեր իր ծննդյան և գահակալության տոնակատարությանը։

Մուրադ Աջիևի կեղծ գիտական ակնարկներում տարածվող վարկածի համաձայն՝ Սուրբ Գրիգորիսի գերեզմանը գտնվում է Դաղստանում՝ Ջալգան գյուղում։ Իսկ Գրիգորիսն այդ տարբերակում նույնացվում է Գեորգի Պոբեդոնոսեցի հետ։