Այսպէս է ասում Տէրը. Որդեա՛կ, պահի՛ր իմ խօսքերը եւ օր ու գիշեր դրանց մասի՛ն մտածիր իբրեւ հարազատ որդի եւ ազնիւ ժառանգ, իսկ նա, ով չի նորոգում եւ բարձրացնում նախնիների առաքինութիւնը, նա ամօթ եւ նախատինք է իր պապերի համար եւ մի նոր անէծք: ՍԻՐԱՔ ; 20 ,28

Հրա­շա­լի Ժորժ. ազն­վա­կան խեն­թը` երկ­րից օ­տար­ված

«Ի հե­ճուկս իր մահ­վան ի­րո­ղու­թյու­նը խոր­հր­դան­շող 1928-ի, 1967 թվա­կա­նի ոս­կե­գույն աշ­նա­նը Երևա­նում հայ­տն­վեց Գեոր­գի Յա­կու­լո­վը։ Շա­տե­րը նրան տե­սան գու­ցե ա­վե­լի ի­րա­կան ու շո­շա­փե­լի, քան Բալ­զակն էր տես­նում իր հե­րոս­նե­րին, մա­նա­վանդ ե­թե նկա­տի ու­նե­նանք, որ այդ օ­րե­րին Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին պատ­կե­րաս­րա­հում բաց­վել էր Հրա­շա­լի Ժոր­ժի գե­ղան­կար­նե­րի, գծան­կար­նե­րի, բե­ման­կար­նե­րի ցու­ցա­հան­դե­սը»։

Մար­տին ՄԻ­ՔԱ­ՅԵ­ԼՅԱՆ

«Գույն, նշան, գիր»

ՄԱՐ­ՏԻԿ-ՄԵ­ՆԱ­ԿՅԱ­ՑԸ, ՏԵ­ՍԱ­ԲԱՆՆ ՈՒ ԱՍ­ՊԵ­ՏԸ

Նշա­նա­վոր բե­մադ­րիչ Ա­լեք­սանդր Թաի­րո­վը նրա մա­սին գրել է այս­պես. «Յա­կու­լո­վը շր­ջա­պատ­ված էր թշ­նա­մա­կան օ­ղա­կով։ Յա­կու­լո­վը մար­տիկ-մե­նա­կյաց էր։ Ա­ռաս­պե­լա­կան աս­պե­տի նման նա հաղ­թա­հա­րում էր ար­գել­քը, ու միևնույն պա­հին այդ նույն տե­ղում հայ­տն­վում էին հա­րյու­րա­վոր ու­րիշ ար­գելք­ներ»։

Այ­նինչ նրա­նով և նրա ար­վես­տով հիա­ցած էր ար­վես­տա­սեր աշ­խար­հը, հիա­ցած էին ռուս­ներն ու հա­յե­րը, ֆրան­սիա­ցի­ներն ու վրա­ցի­նե­րը, շա­տե­րը։ Գեոր­գի Յա­կու­լո­վը, ըստ ո­րոշ հե­ղի­նա­կա­վոր կար­ծիք­նե­րի, առ­հա­սա­րակ 20-րդ դա­րի սկզ­բի խո­շո­րա­գույն բե­ման­կա­րիչն էր և փայ­լուն գե­ղան­կա­րիչ­նե­րից մե­կը, մար­գա­րե էր ինչ-որ չա­փով։ Հիմ­նա­վոր ա­կա­դե­միա­կան կր­թու­թյան բա­ցա­կա­յու­թյու­նը Յա­կու­լո­վին ա­մե­նեևին չխան­գա­րեց դյու­թիչ նկար­ներ նկա­րե­լու և տե­սա­կան փայ­լուն նյու­թեր գրե­լու։ Ծա­նո­թա­նանք ևս մի բնո­րոշ­ման, ո­րի հե­ղի­նա­կը կու­սակ­ցա­կան և պե­տա­կան գոր­ծիչ, Հա­յաս­տա­նի Կենտ­գործ­կո­մի նա­խա­գահ Ար­տա­շես Կա­րի­նյանն է. «Յա­կու­լո­վը մշ­տա­պես մնաց միայ­նակ, պաշ­տո­նա­կան շր­ջան­նե­րից դուրս, հո­սանք­նե­րից դուրս, միայ­նակ և ան­տուն ար­վես­տա­գետ-խռո­վա­րար։ Յա­կու­լո­վը շատ զգաստ, բայց և շատ տա­քա­րյուն մարդ էր, հե­տո` մի քիչ դար­դի­ման, ինչ­պես ռուս­ներն են ա­սում` վեր­ջին շա­պի­կը կհա­ներ, կտար։ Ինձ շատ էր զար­մաց­նում այն հան­գա­ման­քը, որ Յա­կու­լո­վի մոտ ա­զատ ե­լու­մուտ ու­նեին նաև փո­ղո­ցի ա­նա­պաս­տան ե­րե­խա­նե­րը։ Նա կա­րո­ղա­ցել էր գրա­վել նույ­նիսկ այդ ե­րե­խա­նե­րի սիր­տը։ Ե­րե­խա­ներ, ո­րոնք ա­կա­մա հակ­ված էին խու­լի­գա­նու­թյան, ա­վա­զա­կու­թյան։ Ծանր ժա­մա­նակ­ներ էին։ Բայց բա­վա­կան էր, որ մի ան­գամ այդ ե­րե­խա­ներն ինձ տես­նեին Յա­կու­լո­վի հետ փո­ղո­ցով անց­նե­լիս, հար­գան­քով ու ակ­նա­ծան­քով էին վե­րա­բեր­վում նաև ինձ»։

Նրան` խենթ և ա­լե­կո­ծուն այս հա­մաշ­խար­հա­յին տա­ղան­դին, ակ­նա­ծան­քով և սի­րով էին վե­րա­բեր­վում բոլշևի­կյան Ռու­սաս­տա­նի լու­սա­վո­րու­թյան ժող­կոմ Լու­նա­չարս­կին, Պրո­կոֆևը, նաև Դյա­գիլևը, Ե­սե­նինն ու Մա­յա­կով­սին, Պի­կա­սոն և Յու­ջին Օ’Նի­լը, Այ­սե­դո­րա Դուն­կա­նը, Պ. Կոն­չա­լովս­կին։ Շա­տե­րը։ Մար­տին Մի­քա­յե­լյա­նի պնդ­մամբ, Յա­կու­լո­վը 21 տա­րե­կա­նում` 1905-ին, լու­ծում է ձևա­կան այն­պի­սի խն­դիր­ներ, ո­րոն­ցով տա­րի­ներ հե­տո պի­տի հրա­պուր­վեին նշա­նա­վոր վար­պետ­նե­րը, ի թիվս նրանց` Ռո­բեր Դե­լո­նեն։

Նա, ըստ իս, հայ­կա­կան ման­րան­կար­չու­թյան կո­թո­ղա­յին հո­րին­ված­քի և պեր­ճա­գեղ ճա­շա­կի մու­նե­տիկն էր 20-րդ դա­րում։ Նա փոր­ձում էր մի գե­ղա­գի­տա­կան տի­րույ­թում հա­մա­տե­ղել եր­կու հա­կա­դիր աշ­խարհ­նե­րի` Արևել­քի և Արևմուտ­քի ար­վես­տը։ Եվ հա­մա­տե­ղում էր, մի բան, որ հա­սա­նե­լի չէր շա­տե­րին, մի բան, ո­րում չկար ո­չինչ ար­տա­ռոց. չէ՞ որ հայ­կա­կան մշա­կույ­թը (որ­պես հայ ազ­գա­յին ինք­նու­թյան ստեղ­ծա­րար դրսևո­րույթ) ինք­նին Արևել­քի և Արևմուտ­քի հոգևոր և աշ­խար­հիկ միա­հյուս­վածքն է։ Հայտ­նի է, որ նա 1927-ին Փա­րի­զում կռա­հեց ինչ-ինչ խն­դիր­ներ, ո­րոնք ա­պար­դյուն փոր­ձում էին հս­տա­կեց­նել Եվ­րո­պա­յի ա­ռա­ջա­տար մշա­կու­թա­բան­ներն ու ար­վես­տա­գետ­նե­րը։ Եվ ա­հա հայտ­նու­թյան նման հն­չեց Յա­կու­լով-Յա­կու­լյա­նի խոս­քը Փա­րի­զի մի նկար­չա­կան հա­վա­քույ­թում. «Ռո­բեր Դե­լո­նեի կտավ­նե­րը ֆրան­սիա­կան գե­ղան­կար­չու­թյան կո­լո­րիս­տա­կան ճյու­ղի շա­րու­նա­կու­թյունն են»։ Այս ան­զուսպ նո­րա­րա­րը ըմ­բռ­նու­մով էր հետևում այլ ար­վես­տա­գետ­նե­րի փնտր­տուք­նե­րին։ Յա­կու­լո­վը շի­տակ էր ման­կան նման։ Եվ բաց էր աշ­խար­հի ա­ռաջ, բայց այն­քան, որ­քան որ աշ­խար­հը կա­րող էր ըն­կա­լել ի­րեն։ Պրո­կոֆևն ու Դյա­գիլևը ա­նում էին հնա­րա­վորն ու անհ­նա­րի­նը, որ­պես­զի Յա­կու­լո­վը աշ­խա­տեր Փա­րի­զի թատ­րոն­նե­րում։ Նա հա­մաշ­խար­հա­յին բե­ման­կար­չու­թյան մեջ և՛ բա­րե­փո­խիչ էր, և՛ հե­ղաշր­ջիչ։

Ա­հա թե ինչ­պես է բնու­թագ­րել Գեոր­գի Յա­կու­լո­վին Եվ­րո­պա­յի ա­մե­նա­հե­ղի­նա­կա­վոր գե­ղա­գետ­նե­րից մե­կը` Ֆրան­սիա­յի սե­նա­տոր և լու­սա­վո­րու­թյան նա­խա­րար Գի դը Մոն­զին. «Այդ հա­յը ար­կա­ծա­յին ճա­նա­պարհ­նե­րով և հա­կա­սա­կան ազ­դե­ցու­թյուն­նե­րի ան­նա­խա­դեպ ժխո­րի մի­ջով հա­սել է գու­նա­յին շվայ­տու­թյան ու գա­ղա­փար­նե­րի մո­լեգ­նու­թյան, ո­րը հան­գեց­նում է հե­ղա­փո­խու­թյան»։

ԶՈՒՏ ՅԱ­ԿՈՒ­ԼՈ­ՎՅԱՆ ԽԱ­ՂԱԴ­ՐՈՒՅՔ­ՆԵՐ

Նա կարճ ժա­մա­նակ անց հե­ռաց­վեց Մոսկ­վա­յի Արևե­լյան լե­զու­նե­րի Լա­զա­րյան ինս­տի­տու­տից։ Ա­կա­դե­միա­կան դա­սա­ժա­մե­րը սպա­նիչ ձանձ­րույ­թով էին պա­տում նրան, հե­տո էլ ե­րի­տա­սար­դի ան­հայտ աստ­ղը հայ­տն­վել էր կեր­պար­վես­տի երկ­նա­կա­մա­րում։ 1901-1903 թթ. սո­վո­րում է Մոսկ­վա­յի գե­ղան­կար­չու­թյան, քան­դա­կա­գոր­ծու­թյան և ճար­տա­րա­պե­տու­թյան ու­սում­նա­րա­նում, բայց դեպ­քից դեպք այ­ցե­լե­լով այս հռ­չա­կա­վոր հաս­տա­տու­թյուն, քան­զի հա­մոզ­ված էր, որ ու­սու­ցումը «օ­տար աշ­խար­հա­յաց­քի պար­տադ­րանք» է։ 1903-ին 19-ա­մյա Գեոր­գի Յա­կու­լովն ան­դա­մագր­վում է կով­կա­սյան գն­դե­րից մե­կին։ 1904-ին մեկ­նում է ռազ­մա­ճա­կատ, պա­հես­տի սպա Յա­կու­լո­վը մաս­նակ­ցում է ռուս-ճա­պո­նա­կան պա­տե­րազ­մին, վի­րա­վոր­վում է Խար­բի­նի մա­տույց­նե­րում։ Նա խի­զախ-խենթ էր, գրո­հի էր տա­նում իր զին­վոր­նե­րին... պճն­ված ֆրա­կով և թի­թեռ­նի­կով։ Ման­ջու­րիա­յում նա ուր­վան­կա­րում էր, ու­սում­նա­սի­րում էր շր­ջա­կա աշ­խար­հը, նաև չի­նա­կան գե­ղան­կար­չու­թյան ո­ճի և ռիթ­մե­րի ծագ­ման խն­դիր­նե­րը։

1906-ին Մոսկ­վա­յի նկա­րիչ­նե­րի ըն­կե­րակ­ցու­թյան ցու­ցա­հան­դե­սում ներ­կա­յաց­վում է մի գլուխ­գոր­ծոց կտավ` «Ձիար­շա­վը»։ Ցու­ցա­հան­դես­նե­րը հա­ջոր­դում էին մե­կը մյու­սին, ո­րոնք կազ­մա­կեր­պում էին «Միր իս­կուստ­վա», «Զո­լո­տո­յե ռու­նո», և «Վե­նոկ» գե­ղար­վես­տա­կան խմ­բա­վո­րում­նե­րը։ Նրա տա­ղան­դը հիաց­մուն­քի ա­ռար­կա էր, նրա հմայքն ան­կա­սե­լի էր։ Եվ այս միայ­նակ խենթ հա­յոր­դին կնք­վեց «Հրա­շա­լի Ժորժ» պատ­վո տիտ­ղո­սով։ «Հրա­շա­լի Ժոր­ժը» բո­լո­րի հետ էր, բայց ան­կախ էր բո­լո­րից, նաև ժա­մա­նա­կից։ Նա շր­ջան­ցել էր ժա­մա­նա­կը։

«ԵՐԿ­ՆԱ­ԳՈՒՅՆ Ա­ՐԵ­ԳԱԿՆ» ՈՒ «26-Ի ՄՈ­ՆՈՒ­ՄԵՆ­ՏԸ»

1910-ին Յա­կու­լո­վը ուղևոր­վում է դե­պի Ի­տա­լիա, հան­գր­վա­նում է Ֆրան­սիա­յում և Գեր­մա­նիա­յում։ Նպա­տա­կը` կո­լո­րի­տի տե­սա­կան հար­ցե­րի քն­նար­կու­մը նշա­նա­վոր մաս­նա­գետ­նե­րի հետ։

Տա­րի­ներ անց նա իր մտ­քերն ամ­փո­փում է «Ալ­ցիո­նա» ալ­մա­նա­խում հրա­տա­րակ­ված «Երկ­նա­գույն ա­րե­գա­կը» հոդ­վա­ծում։ Յա­կու­լո­վի գույ­նե­րի տե­ղա­շարժ­ման, գծե­րի ու լույ­սի փոխ­հա­րա­բե­րու­թյան և ո­ճե­րի ծագ­ման տե­սու­թյու­նը լայ­նո­րեն կի­րառ­վում է թատ­րո­նում։ Նրա ե­րա­խայ­րի­քը Պ. Կլո­դե­լի «Փո­խա­նա­կու­թյուն» պիե­սի ձևա­վո­րումն էր Մոսկ­վա­յի կա­մե­րա­յին թատ­րո­նում։ Այս­տեղ ձևա­վո­րում է Թ. Ա. Հոֆ­մա­նի «Ար­քա­յա­դուստր Բրամ­բիլ­լա» և Շ. Լե­կո­քի «Ժի­րոֆ­լե-Ժի­րոֆ­լյա» ներ­կա­յա­ցում­նե­րը, ո­րոնք հե­տա­գա­յում ցն­ցում են Փա­րի­զը։

Նա ֆրա­կով և թի­թեռ­նի­կով «սպա­ռա­զին­ված» խարխ­լում էր պն­դա­կուռ կա­ղա­պար­նե­րը և շր­ջան­ցում էր իր ա­լե­բա­խուն ժա­մա­նա­կը։ 1919-ին Ս. Ե­սե­նի­նի, Ա. Մա­րիեն­գո­ֆի և Վ. Շեր­շենևի­չի հետ կազ­մում և վա­վե­րաց­նում է «Ի­մա­ժի­նիստ­նե­րի հռ­չա­կա­գի­րը»։ 1923-ին ճար­տա­րա­պետ Վ. Շչո­կո­յի հետ ստեղ­ծում է «26-ի մո­նու­մենտ» նա­խա­գի­ծը, որն այդ­պես էլ կյան­քի չկոչ­վեց, սա­կայն 1925-ին Փա­րի­զում ար­ժա­նա­ցավ «Մր­ցույ­թից դուրս» պատ­վո դիպ­լո­մին։

Նա հայ էր ա­րյամբ ու հո­գեմ­տա­կեր­պով, ան­դա­վա­ճան հայ էր։ 1914-ին Ա. Մյաս­նի­կյա­նի և Ա. Ջի­վե­լե­գյա­նի հետ Մոսկ­վա­յում հան­դես է գա­լիս հա­նուն հայ մշա­կույ­թի պաշտ­պա­նու­թյան` ընդ­դեմ վան­դա­լիզ­մի։ 1917-ի հաս­տո­ցա­յին 5 աշ­խա­տան­քով մաս­նակ­ցում է Թիֆ­լի­սում կազ­մա­կերպ­ված «Հայ ար­վես­տա­գետ­նե­րի միու­թյան» անդ­րա­նիկ ցու­ցա­հան­դե­սին։ 1919-ին Ա. Խա­չատ­րյա­նի և Վ. Տե­րյա­նի հետ հիմ­նում է Մոսկ­վա­յի հայ­կա­կան դրա­մա­տի­կա­կան ստու­դիան, Ռ. Սի­մո­նո­վի ըն­կե­րակ­ցու­թյամբ բե­մա­կա­նաց­նում է Հ. Պա­րո­նյա­նի «Մե­ծա­պա­տիվ մու­րաց­կան­նե­րը» և Գ. Սուն­դու­կյա­նի «Պե­պոն»։ 1926-ին ընդ­գրկվում է Երևա­նի Ժող­տան (Օ­պե­րա­յին թատ­րո­նի) մր­ցու­թա­յին հանձ­նախմ­բում և ե­ռան­դուն պաշտ­պա­նում է Ա. Թա­մա­նյա­նի նա­խա­գի­ծը։

ԵՐԿ­ՐՈՒՄ

Նրա կյան­քի մայ­րա­մու­տը երկ­րում էր։ Երևա­նի պե­տա­կան թատ­րո­նում (Սուն­դու­կյա­նի ան­վան թատ­րոն) ձևա­վո­րում է Շեքս­պի­րի «Վե­նե­տի­կի վա­ճա­ռա­կա­նը» և Շիր­վան­զա­դեի «Մոր­գա­նի խնա­մին»։ Ձևա­վո­րում է` նոր-նոր ոտ­քի կանգ­նող հայ­րե­նի­քի մշա­կույ­թը հարս­տաց­նե­լով իր ներ­կա­յու­թյամբ։

Նա ա­պա­քին­վում է Դի­լի­ջա­նում, և ա­մեն ժամ հե­տա­զո­տո­ղի հիաց­մուն­քով էր հիա­նում այդ ե­զեր­քի ա­րար­չա­կան հզոր սիմ­ֆո­նիա­յով։

Ա­ռանձ­նա­հա­տուկ է «26 կո­մի­սար­նե­րի» հու­շար­ձա­նի նա­խա­գի­ծը։ Այն պի­տի հառ­ներ հրա­պա­րա­կում քան­դա­կի, ճար­տա­րա­պե­տու­թյան և որմ­նան­կա­րի միա­հյուս­մամբ, որ­պես մի ամ­բող­ջա­կան կո­թող։

Սա­կայն նրա մա­սին ան­գամ մի տող չկա «Սո­վե­տա­կան մեծ հան­րա­գի­տա­րա­նում»։ Ի դեպ, 1964-ից Փա­րի­զում գոր­ծում է Գեոր­գի Յա­կու­լո­վի ար­վես­տի հա­մա­կիր­նե­րի ըն­կե­րու­թյու­նը։

«ՀՐԱ­ՇԱ­ԼԻ ԺՈՐԺ» ՊՈՒ­ՐԱ­ԿԸ ՄԱ­ՅԱ­ՔԱ­ՂԱ­ՔՈՒՄ

Դժ­վար է հայ ազ­գա­յին բազ­մա­հա­րուստ կեր­պար­վես­տում գտ­նել ա­վե­լի դրա­մա­տի­կա­կան կեր­պար, քան Յա­կու­լովն է։ Եվ դժ­վար է հա­մա­կերպ­վել Գեոր­գի Յա­կու­լով-Գևորգ Յա­կու­լյան ար­տերևույ­թի բա­ցա­կա­յու­թյան հետ։

Եր­կի­րը շեղ­վել է բնա­կա­նոն հու­նից, Երկ­րում բա­ցա­կա են Վարդ­գես Սու­րե­նյան­ցը ու Հա­կոբ Գյուր­ջյա­նը, Էդ­գար Շա­հինն ու Լևոն Թյու­թյուն­ջյա­նը, Ա­լեք­սանդր Բա­ժեուկ-Մե­լի­քյա­նը և Ռուբեն Շահ­վերդյա­նը, Ա­շոտ Հով­հան­նի­սյա­նը և Հով­հան­նես Զար­դա­րյա­նը, Ժան­սեմն ու Գառ­զուն... շա­տե­րը։ Վերս­տին հի­շե­ցում. զբո­սաշր­ջի­կա­յին Ե­րու­սա­ղեմ դառ­նա­լու մեր նախ­կին (ա­ռա­վել ևս ներ­կա) իշ­խա­նա-կա­ռա­վա­րա­կան վեր­նա­դա­սի ջան­քե­րը դա­տա­պարտ­ված են զրո­յաց­ման, քան­զի լյառն Ա­րա­րա­տի վսե­մա­շուք հա­յաց­քի ներ­քո վեր­ջերս կերտ­ված հայ­կա­կան հեր­թա­կան պե­տա­կա­նու­թյու­նը հան­րա­հայտ է որ­պես «տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին վե­տե­րոկ», ուր սնուն­դը հա­մեղ է, սպա­սար­կու­մը` ո­րա­կյալ։ Դար­ձյալ հի­շե­ցում. ար­վես­տա­սեր զբո­սաշր­ջիկ­նե­րին որ­պես կեր­պար­վես­տա­յին հայտ­նու­թյուն մա­տու­ցե­լով Գա­ֆէս­ճեան կենտ­րո­նը` կա­մո­վին վար­կա­բեկ­վում եք, այն էլ գլուխն ի ոտ։ Զի քա­ղա­քա­կիրթ աշ­խար­հին հե­տաքր­քիր է Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին կեր­պար­վես­տը։ Եվ ա­ռա­ջարկս` Երևա­նում ստեղ­ծել հայ կեր­պար­վես­տի երևե­լի­նե­րի, նաև «Հրա­շա­լի Ժոր­ժի» պու­րակ­նե­րը։ Թե որ­տեղ, կն­շեմ հա­ջորդ նյու­թում։

Վրեժ Ա­ՌԱ­ՔԵ­ԼՅԱՆ

Աղբյուր՝ Irates.am