Այսպէս է ասում Տէրը. «Արդարեւ, ով անարգում է իմաստութիւնն ու խրատը, թշուառական է. ունայն է նրա յոյսը, անօգուտ է նրանց վաստակը, եւ պիտանի չեն նրանց գործերը: Նրանց կանայք անմիտ են, նրանց երեխաները՝ չարաբարոյ, եւ անիծուած են նրանց ծնունդները» (Իմաստ. Սողոմոնի 3:11-12)

Թթխմորի առակը

«Երկնքի արքայությունը նման է թթխմորի, որ մի կին, առնելով, դրեց երեք չափ ալյուրի մեջ, մինչև որ ամբողջը խմորվեց» (Մտթ. ԺԳ 33):

Կա մի բառ, որը ժամանակակից մարդկանց, հատկապես՝ սկեպտիկների շուրթերին բազմիցս հայտնվում և հաճախ նաև նրանց գրչի արգասիքն է դառնում. «առաջադիմություն» բառն է այդ: Նրանք, եթե անգամ քաղաքականության, գիտության, տնտեսագիտության, փիլիսոփայության կամ բարոյականության մասին էլ խոսելիս կամ գրելիս լինեն, շատ հազվադեպ դեպքերում է պատահում, որ այս դյութիչ ու մոգական բառը չգործածեն:

Այդպիսիք, առհասարակ, անարդար արհամարհանքով լցված լինելով անցյալի նկատմամբ՝ հույսով ու ակնկալիքներով են լի ապագայի հանդեպ և բերկրանքով ու հպարտությամբ սպասում են վաղվա օրը տեղի ունենալիք բոլոր բարեշրջումներին և հաղթանակներին, որոնց տակավին երեկ անկարող էին եղել տիրանալու: Խնդիրն այստեղ այն է, որ այս մարդիկ ուշադրություն չեն դարձրել այն հանգամանքին, որ առաջադիմության գաղափարը դուստրն է քրիստոնեության:

Երբ աչքի ենք անցկացնում հնախոսական պատմությունը, այնտեղ հանդիպում ենք հույն գրիչների, որոնք աշխարհի պատմության զարգացումը չորս պարբերաշրջանների են բաժանում և յուրաքանչյուր հաջորդ շրջանն ավելի վատթար կերպարանքով են ներկայացնում: Նրանք այդ պարբերաշրջաններից յուրաքանչյուրին մեկը մյուսից նվազ արժեքավոր որևէ մետաղի անուն են տալիս: Առաջին շրջանը կոչում են ոսկեդար, երկրորդ շրջանը, որ հաջորդում է առաջինին, անվանում են արծաթե դար, ապա գալիս է պղնձե դարը, և վերջապես` երկաթե դարը, որը բոլոր այս պարբերաշրջաններից վատթարագույնն է:

Նմանատիպ չորս պարբերաշրջանների դասակարգման հանդիպում ենք նաև հնդկական կրոնում: Այնտեղ ևս մարդկության պատմությունը սկսվում է կատարելության շրջանով և ավարտվում է կորստյան դարաշրջանով: Կարող ենք ասել, որ, առհասարակ, ժողովուրդների պատմությունների մեջ, բացառությամբ եբրայական պատմության, որոշակիորեն երևում է իրար հաջորդող պատմաշրջանների ընթացքի անկման ու հետզհետե վատթարացման միտումը:

Իսկ ահա եթե կարդաք եբրայական պատմությունը, որը մեզ է ներկայանում Սուրբ Գրքով, որոշակիորեն հենց առաջին իսկ էջից (հակառակ այն բանին, որ այնտեղ մենք ականատեսն ենք լինում մարդու անկման պատումին) պիտի տեսնեք հեռավոր փրկագործության պատկերը, և որքան որ խորամուխ լինեք այդ պատմության մեջ, այդքան ավելի այդ պատկերը լուսավոր երանգներով պիտի ընդգծվի ու հետզհետե ավելի պարզորոշ դառնալով` վերջապես պիտի հասնի իրականության:

Այսպես, օրինակի համար, այնտեղ կարդալով նահապետների պատմությունը՝ սովորում ենք, որ բոլոր ազգերը պիտի օրհնվեն Իսրայելի միջոցով: Դարձյալ, կարդալով մարգարեների ներշնչումները՝ ուսանում ենք, որ մարդկությունը հետզհետե առաջնորդվում է դեպի տիեզերական խաղաղության մի շրջան, որում պատերազմական զենքերը փոխարինվելու են արորներով, գայլերն ու գառները միասին են արածելու և, վերջապես, ամբողջ աշխարհն Աստծու ճանաչողության լույսով է ողողվելու:

Քրիստոնեությամբ առաջադիմության դերն ավելի է հստակեցվում, և այն դադարում է գեթ վերացական հասկացություն լինելուց, մեկ խոսքով ասած՝ այն մարմնանում է ու դառնում արտաքին, շոշափելի մի իրականություն: Ահա այս առաջադիմության իրականացումն է, որ մենք պիտի տեսնենք՝ ուսումնասիրելով Թթխմորի առակը:

Առակում հիշատակված թթխմորը, որը Աստծու թագավորությունն է խորհրդանշում, խմորում է երեք գրիվ ալյուրի զանգվածը, այսինքն՝ ամբողջ մարդկությունը: Մեզնից յուրաքանչյուրն առանց դժվարության ամեն ակնթարթ տեսնում է Աստծու թագավորության անսահմանորեն ու ամենուր տարածվելը, և դա ոչ միայն արտաքնապես, այլ ավելի շատ, թթխմորի ունեցած դերի նման, ներքնապես ու ծածուկ, գաղտնի կերպով, ինչը հենց իսկ Աստծու թագավորությունը բնորոշող հատկանիշն է:

Մտովին փոխադրվե՛ք այն օրերը, երբ Հիսուս պատմեց Իր այս առակը: Տեսե՛ք, Հիսուս, իբրև մի պարզ աշխատավոր, Գեննեսարեթի լճի վրա գտնվող ձկնորսական նավակի եզրին նստած, Իր նման աշխատավոր, գործունյա ու աղքատ դասակարգին պատկանող բարեկամներով շրջապատված, Իր խոսքն Իրեն լսելու եկած գյուղացիներին ուղղելով՝ քարոզում էր, որ Ինքը պիտի հիմներ… ի՞նչ, կրոնական մի աղա՞նդ արդյոք, փարիսեցիներին ու սադուկեցիներին հակառակորդ մի կուսակցությո՞ւն: Ո՛չ: Հիսուս պիտի հիմներ մի թագավորություն:

Թագավորությո՞ւն: Սակայն ի՞նչ թագավորություն: Արդյո՞ք խոսքը Պաղեստինում հիմնվելիք մի թագավորության մասին էր, որը իսրայելացիների երազած Դավթի հին թագավորության սահմանները պիտի ունենար: Ո՛չ և ո՛չ, բնա՛վ, երբե՛ք: Հիսուս հիմնելու էր մի հոգևոր թագավորություն, այսինքն՝ Աստծո՛ւ թագավորությունը: Մի թագավորություն, որն, այո՛, նախասահմանված էր «գրավելու» ողջ աշխարհը, որը բոլոր ժողովուրդների սրտերը կապելու էր Աստծուն ու միմյանց, և որը, վերջապես, տիեզերական ընդգրկում էր ունենալու և լինելու էր մարդկության ծոցում իբրև մի թթխմոր, որը խմորելու էր ողջ զանգվածը:

Տարօրինակ մի մարգարեություն, այնպես չէ՞: Եթե մենք այնտեղ եղած լինեինք, մենք՝ իբրև սկեպտիկ ու ծաղրասեր դարի զավակներ, պատկերացնում եմ, թե ինչպիսի՜ հեգնական ու արհամարհանքով լեցուն ժպիտով պիտի ընդունեինք Նազովրեցի հյուսնի այս խոսքերը և Նրան, անշուշտ, մի խե՜ղճ երազող պիտի կոչեինք:

Այո՛, տարօրինակ մի մարգարեություն… բայց ահա այդ մարգարեությունը կարծվածից ավելի արտասովոր է, քանի որ այդ մարգարեությունն արդեն իսկ իրականացել է և այն իրականանում է ամեն օր, նույնիսկ՝ մեր աչքի առջև:

Հիսուսի քարոզած թագավորության հաստատումից երկու դար հետո քրիստոնյա որևէ ատենաբան արդեն կարող էր հեթանոս աշխարհին ուղղել իր այս համարձակ ու պանծալի խոսքերը. «Մենք տակավին երեկ ենք «առաջացել», սակայն արդեն իսկ սփռված ենք ամենուր»: Անշուշտ, քրիստոնեության այս ծավալումը չպիտի վերջանար իր առաջին շրջանի աշակերտների առաքելությամբ:

Կարդացե՛ք քրիստոնեական աշխարհի քսան դարերի պատմությունն ու կհամոզվեք, որ Նազովրեցի Հիսուսի՝ Իր ոտքը մեր երկրագնդի վրա դնելուց ի վեր քաղաքակրթությունը նոր զարկ, նոր կերպարանք, նոր ոգի ու նոր նշանակություն է ստացել և անդադար առաջադիմում է իր անխոնջ ու անձնանվեր հերոսների տարած բարոյական մեծամեծ հաղթանակներով, հաղթանակներ՝ ոչ միայն արտաքին բարգավաճումով ու առաջադիմությամբ, այլև ավելի շատ՝ ներքին ու բարոյակա՛ն զարգացումով:

Հիսուսի քարոզած վարդապետության մեջ տեսնում ենք, որ Աստծու թագավորությունը մե՛րթ արտաքին ու տեսանելի, մե՛րթ ներքին ու ծածուկ բնույթ ունի կամ, այլ խոսքով ասած՝ Աստծու թագավորությունը մենք մե՛րթ իբրև կազմակերպված մի մարմին ենք տեսնում, մե՛րթ իբրև մի սկզբնատարր միայն: Ըստ այսմ՝ Աստծու թագավորությունը մի սկզբնատարր է, որն արտաքնապես իրականանում է քրիստոնեական հասարակության մեջ և որի գլուխն Ինքը՝ Քրիստոս է:

Մեր այս առակում էլ է Աստծու թագավորությունը ներկայացվում իբրև ներքին ու ծածուկ մի սկզբնատարր, որը հետզհետե փոխակերպում ու հեղաշրջում է ողջ աշխարհը՝ նման այն թթխմորին, որն ալյուրի ողջ զանգվածին է փոխանցում իր իսկությունը, իր համը, իր հատկությունները, մինչև որ խմորվի ամբողջ աշխարհը:

Այսպես, ուշադրութո՛ւն դարձրեք, օրինակի համար, քրիստոնեությունը ընդունող երկրների օրենքներին, ինչպես նաև օրենսդրական բոլոր կազմակերպությունների գործունեությանը, և այնտեղ՝ ամենուր, պիտի գտնեք Աստծու թագավորության թթխմորն ու Ավետարանի զորեղ ազդեցությունը: Այս առումով օգտակար կլինի համեմատություն անցկացնել հեթանոս քաղաքակիրթ ժողովուրդների օրենքների և քրիստոնյա ժողովուրդների օրենքների միջև:

Առաջին հերթին աչքի է զարնում այն մեծ տարբերությունը, որ առկա է հռոմեական օրենքների ու քրիստոնյա աշխարհի օրենքների միջև: Ըստ հռոմեական օրենքների՝ հայրական իշխանությունը բացարձակ ու բռնապետական էր: Հայրը կարող էր որդուն անգթորեն պարտադրել իր ուժերից շատ ավելի վեր եղող այնպիսի աշխատանքներ կատարել, որոնք կարող էին չարաչար կերպով տկարացնել ու հյուծել զավակին:

Նաև հայրը կարող էր անխղճորեն իր աղջկա բարոյական կյանքը խորտակել՝ նրան ուղղորդելով անպատվության: Դարձյալ հայրը կարող էր պատժել իր զավակներին՝ այնպիսի խոշտանգումների ենթարկելով նրանց, որ մահը անխուսափելի դառնար վերջիններիս համար, իսկ օրենքն էլ այդժամ միջամտելու որևէ լուրջ իրավասություն չուներ: Նաև՝ ամուսինը ազատ էր ուզած վայրկյանին իր կնոջը վռնդել տնից ընտանեկան ամենասնոտի պատճառաբանություններով, և եթե անգամ դատարանը կնոջ արարքներում որևէ դատապարտելի բան չտեսներ էլ, միևնույն է, տղամարդու խոսքն ու որոշումն էր, որ կշիռ և կարևորություն ուներ:

Ծառայի կարգավիճակն ավելի սարսափելի էր: Ծառաները մշտապես ընտրվում էին գերիների միջից, և դա նույնիսկ այն ժամանակաշրջանում, երբ Պողոս առաքյալը Փիլիմոնին հանձնարարում էր ընդունել իր Օնեսիմոս ծառային «ոչ իբրև ծառա, այլ իբրև մի սիրելի եղբայր» (Փիլիմ. Ա 16): Պատմությունից, անշուշտ, գիտեք, որ Հռոմի քաղաքացիները իրենց ծերացած ծառաներին վտարում էին Տիբերիս կղզի, որտեղ նրանք քաղցից մեռնում էին, և օրենքն էլ որևէ կերպ չէր կարողանում պաշտպանել գերուն իր տիրոջից:

Հեթանոսական օրենքներում ամենուր հանդիպում ենք «իրավունքը ուժեղինն է» անարդար սկզբունքին, և երբեք չենք հանդիպում «թույլի՛նն է իրավունքը» բանաձևին: Ամենուր հանդիպում ենք իշխանության սկզբունքի կարևորությանը, բայց երբեք չենք հանդիպում գթության սկզբունքի անհրաժեշտությանը:

Մինչդեռ, ընդհակառակը, Ավետարանի թթխմորի ազդեցությունը կրող քրիստոնյա երկրների օրենքներում, չնայած տակավին այդ օրենքների անկատարությանն ու թերիությանը, ամենուր ականատեսն ենք լինում տկարի իրավունքի պաշտպանությանը, ինչպես և, իշխանության կարևորության հետ մեկտեղ, նաև գթասիրտ արարքների գործադրման անհրաժեշտությանը, որը դարեդար ավելի է զորեղանում ու հաստատվում բոլոր հաստատությունների ու բարքերի մեջ՝ առաջադիմության նորանոր դրսևորումներով:

19-րդ դար թևակոխելուն զուգընթաց տեսնում ենք, որ բոլոր քրիստոնյա երկրներում վախճան է գտնում այն մեծ անիրավությունը, որը կոչվում է «գերություն»: Ես չեմ կարող հավակնել ասելու, թե ազատագրման գործընթացը ավարտվել է և թե ստրկություն ու անիրավություն այլևս չկա աշխարհում, սակայն կարող եմ վստահաբար ասել, որ քրիստոնեական աշխարհը առաջադիմում է արդարության ու իրավականության հաստատուն քայլերով և որ բռնակալության շղթաների բոլոր օղակները մեկ առ մեկ ընկնում են այն ճանապարհին, որով մարդկությունը առաջադիմում է արդեն իսկ քսան դարից ի վեր: Երբ բոլոր այս առաջադիմությունների ծագմանն ենք անդրադառնում, ի՞նչ ենք տեսնում: Օ՜հ, տեսնում ենք միայն Հիսուսի այս աստվածային խոսքը, թե՝ «սիրեցե՛ք միմյանց», ու Նրա կենսապարգև սիրո օրինակը՝ Խաչի զոհաբերությունը:

Երբ ներկայիս քրիստոնյա աշխարհի դատարանները հայտարարում են օրենքի առջև քաղաքացիների հավասարության, հետամնաց սոցիալական դասակարգերի «ազնվացման» ու զարգացման, հանցագործների հանդեպ խիստ պատիժների թեթևացման ու մեղմացման, ինչպես նաև ազգերին իրարից բաժանող արգելքների վերացման ու անէացման մասին, երբ տարբեր բարոյագետներ հաճախ այս խնդրի մասին են գրում, բացատրություններ են տալիս և թեկնածուական են պաշտպանում այս թեմայով, նրանք անուղղակիորեն ու անգիտակցաբար ջատագոված և գովաբանած են լինում Ավետարանի աստվածային վարդապետություններն ու սկզբունքները և այդպիսով նպաստում են Քրիստոսի հաստատած թագավորության ծրագրի իրականացմանը: Այսպիսիք կրոնական հավատալիքների վերաբերյալ սկեպտիկ լինելով՝ իրենց ընթացքով ցույց են տալիս, որ իրենք Ավետարանի թթխմորի ազդեցությանն են ենթարկվել:

Ժամանակակից ու հին քաղաքակիրթ աշխարհների սկզբունքների և օրենքների հպանցիկ համեմատությունը կատարելու առիթով չեմ կարող զանց առնել այն առարկությունները կամ դիտողությունները, որոնք քրիստոնեական կրոնի նկատմամբ շատ թեթևամտորեն վերաբերվողները կարող են հարուցել:

Նրանք պիտի ասեին ինձ. «Վարդապե՛տ, այս առաջադիմությունները ոչ թե կրոնի ազդեցության, այլ հենց իսկ մարդու՝ զարգացման ընդունակություն ունենալու հետևանքն են, և այդ ընդունակությամբ է, որ նա իր փորձառության վրա հենված՝ կառուցում է ավելի լավը, ավելի բարվոքը, ավելի հաստատունը, ավելի տևականը»:

Ի՞նչ կասեք, սիրելի՛ հավատացյալներ, հավատա՞նք այս տեսությանը: Սակայն ասե՛ք ինձ, ո՜վ դուք, որ կրոնի ազդեցությունից դուրս եք համարում ինքներդ ձեզ և ջատագովում եք կրոնից անկախ եղող բարոյականությունը, ասե՛ք ինձ, ինչո՞ւ է, որ այն ցեղերը, որոնց մեջ տակավին Ավետարանի թթխմորը չի ներմուծվել, ճանաչում են միմիայն իշխանությունը, այսինքն՝ բռնակալությունը՝ իր ամենաահավոր դրսևորումներով, ինչպես նաև հնազանդությունը՝ իր ամենանվաստ ծառայական եղանակով:

Չեմ ուզում խոսել օվկիանյան արշիպելագներում ապրող բանականությունից զուրկ այն հետամնաց ցեղերի, կամ թե՝ այն քաղաքակիրթ համարվող «դեղին» ցեղերի, այսինքն՝ ծայրագույն Արևելքի ամենահին ժողովուրդների մասին, որոնք բնորոշվում են այնքա՜ն հաստատուն ու ամրակուռ նկարագրով, սակայն որոնք դատապարտված են հավիտենական «անշարժության»՝ սահմանափակված լինելով սարսափելիորեն անանցանելի պարիսպների մեջ, որտեղից ո՛չ հետ, ո՛չ առաջ կարող ես գնալ: Այլ նրանք մնում են այնտեղ, որտեղ որ են, նման հին Եգիպտոսի գրանիտե սֆինքսներին, որոնք թեև վիթխարիորեն բարձրանում են դեպի երկինք իրենց հսկայաձև ու անհույզ գլուխներով, սակայն որոնք դարերի երկարահունչ հոլովույթում ոչինչ չեն խոսել ու ոչինչ չեն լսել, ո՛չ ցնցել են ու ո՛չ ցնցվել, այլ առավելագույնը, անցորդի հետաքրքրությունն են շարժել միայն:

Ինչպիսի առարկություններ էլ որ ուզում եք, արտահայտե՛ք ընդդեմ քրիստոնեության, սակայն մի տեղ կա, որտեղ դուք ստիպված եք կանգ առնելու և խորհելու՝ բացատրելու համար, թե ինչո՞ւ քրիստոնեությանը զուգընթաց «քայլում» են առաջադիմությունն ու կյանքի ճոխությունը, իսկ առանց քրիստոնեության անշարժություն ու ամլություն է տիրում: Դուք ստիպված պիտի լինեք խոստովանել, որ, արդարև, Ավետարանը կամ Աստծու թագավորությունը թթխմորի դեր է կատարել մինչև այժմ և հետայսու ևս ա՛յն է միայն, որ ամբողջ մարդկությունը թթխմորելու համար է սահմանված: «Երկնքի արքայությունը նման է թթխմորի, որ մի կին, առնելով, դրեց երեք չափ ալյուրի մեջ, մինչև որ ամբողջը խմորվեց»:

***

Ինչպես որ աշխարհն է առաջադիմում Աստծու թագավորության թթխմորի ազդեցությամբ, այդպես էլ Եկեղեցին է նույն թթխմորի ուղղակի ազդեցությանը ենթակա, ինչի հետևանքով փոխակերպվում է նաև Եկեղեցու գաղափարախոսությունն ու կերպարը: Բարեպաշտ քրիստոնյաները իդեալական Եկեղեցին բնազդաբար անցյալում են ցանկանում փնտրել ու կարծում են, թե Եկեղեցին հետզհետե սկսում է ընթանալ մեղանչումների ու սխալների ճանապարհով:

Նրանք կարծում են, թե Եկեղեցու ոսկեդարը պետք է փնտրել իր ծագման մեջ, քանի որ այդպիսիք ասում են, թե որքան հեռանում ենք ծագումից, այնքան Եկեղեցում ավելի են շատանում հերետիկոսական հերձվածները, պառակտումներն ու խեղաթյուրումները։ Նրանք կարծում են, որ Եկեղեցին նման է այն գետին, որի ակունքը մաքուր ու զուլալ է, սակայն որքան որ այն հոսում է ձորերի, դաշտերի, քաղաքների միջով, այնքան, հետզհետե, կորցնում է իր մաքրությունն ու սկսում է պղտորվել։

Այս տեսությունն ըստ նրանց՝ ճիշտ, սակայն իրականում՝ սխալ է։ Ո՛չ և ո՛չ. իդեալական Եկեղեցին անցյալում չի եղել ու չի էլ կարող այնտեղ եղած լինել։ Իդեալական Եկեղեցին պետք է ապագայո՛ւմ փնտրել, և աչալուրջ քրիստոնյան էլ ուսումնասիրելով՝ կհամոզվի, որ Եկեղեցին ընթանում է դեպի իր ոսկեդարը կամ արդեն իսկ թեևակոխել է ոսկեդար։ Նկատի՛ ունեցեք, որ նախօրինակ ու իդեալական համարված նախնական Եկեղեցին, հակառակ առաքյալների ներկայությանը, շատ տկար, խախուտ, պառակտված ու վտանգված վիճակում էր, և նույնիսկ կարող ենք ասել, որ դա այդպես էր Քրիստոսի երկրավոր կյանքի ընթացքում անգամ։

Այսպես, օրինակ, աշակերտներից մեկը՝ Թովմասը, չէր ուզում հավատալ Հարությանը, ուրիշ մեկը՝ Փիլիպպոսը, խնդիր էր հարուցում՝ կամենալով տեսնել Հիսուսի «ցույց տված» Աստծուն, մեկ ուրիշը՝ Պետրոսը, ուրանում է իր Տիրոջը, դարձյալ մեկ ուրիշն էլ՝ Հուդան, մատնում է իր Փրկչին։ Ահա տեսնում եք, որ Եկեղեցին, իր ծագման օրերից սկսած, պառակտման ու վտանգի ազդանշաններ է ցույց տալիս։ Արդ, ուրեմն, ինչպե՞ս կարող ենք այդ շրջանը Եկեղեցու ոսկեդարը կոչել։

Եկեղեցու ծագման օրերում է, որ Պողոսի և Պետրոսի, ինչպես նաև՝ Պողոսի ու Բառնաբասի միջև հարուցված վեճերը բավականին սրվում են. այս բոլորը բարենշան երևույթներ չէին։ Առաջին դարերում ի հայտ եկած դավանաբանական վեճերը, որոնց հետևանքով բաժան-բաժան էին լինում եկեղեցիները՝ հակառակ դավանանքի որոշակի բանաձևերի մշակմանը, ցույց են տալիս, որ նախնական Եկեղեցին օրինակելի ու իդեալական Եկեղեցի լինելուց շա՜տ հեռու էր։

Սակայն առաջացե՛ք դեպի 5-րդ դար, և պիտի տեսնեք, որ հետզհետե խմորվում է մի նոր ոգի՝ բուն քրիստոնեական ոգին, որն իր մարմնավորումն է ստանում սուրբ Օգոստինոսի այս սքանչելի ու կարևոր սկզբունքով.

«Միություն՝ կարևորի մեջ,

Ազատություն՝ երկբայելի հարցերում,

Սեր՝ ամեն ինչում»

Այսինքն՝ միություն՝ քրիստոնեության բացարձակ ու հիմնական ճշմարտությունների մեջ, ազատություն՝ վարդապետական երկբայելի խնդիրների ու դրանց ուսումնասիրության մեջ, և սիրալիրություն, որն ամենակարևորը պետք է լինի, եկեղեցիների փոխադարձ հարաբերությունների մեջ։ Ահա՛ քրիստոնյայի բուն հավատամքը, ահա՛ մի վսեմ սկզբունք, որն իր բովանդակած իմաստով գերազանցում է բոլոր տիեզերական ժողովների դավանաբանական բանաձևումներին։

Առաջացե՛ք մինչև 18-րդ և 19-րդ դար, ու կտեսնեք, որ Եկեղեցին հետզհետե իրենից վանում է աններողամտության ոգին, դադարեցնում է հերետիկոսների դեմ ուղղված նզովքները, աքսորի դատապարտելու և հավատաքննիչ պատիժների ենթարկելու սովորությունները։ Այդ շրջանում նկատելի է այն երևույթը, որ Եկեղեցին թույլ է տալիս, որ յուրաքանչյուր անհատ իր ըմբռնման համեմատ հասկանա Սուրբ Գիրքը։

Եկեղեցում՝ վարդապետական ու դավանաբանական խնդիրների քննության մեջ հետզհետե ավելանում է թույլատու ներողամտությունն ու լայնախոհ ազատամտությունը, և որ ամենաէականն է՝ Ավետարանի վսեմ բարոյականությունը, այսինքն՝ սերն ու գթությունն է, որ ավելանում, բազմապատկվում ու խմորվում են ամեն կողմում, բոլոր ուղղություններով ու բոլոր անկյուններում։

Ինչպիսի՜ մեծ հեղաշրջում է, երբ տեսնում ենք, որ Անգլիկան, Հայ, Բողոքական, Հույն, Ռուս, Ասորի, Բուլղարական, Ռումինական, Ղպտի ու Հապեշ բոլոր եկեղեցիներն իրար ձեռք են մեկնում ոչ թե այնպես, ինչպես հնում՝ իրենց դավանական պահանջներն առաջադրելով, այլ իրարից քրիստոնեական սեր ու եղբայրություն խնդրելով. «Որքա՜ն բարի, որքա՜ն վայելուչ է, որ եղբայրները բնակվում են միասին» (Սղմ. ՃԼԲ 1)։

Այս նոր շարժման կարկառուն վկայությունը տվեց Անգլիկան եկեղեցու մեծահանճար ու իմաստուն արքեպիսկոպոս Քենթլբերին, որը Նիկիայի ժողովի 1600 ամյակի առթիվ Լամբեթի իր պալատում նախաձեռնեց, որ բոլոր Արևելյան եկեղեցիների ներկայացուցիչներն ու բարձրաստիճան հոգևորականները, սիրո վսեմ սկզբունքի ներշնչանքով, ձեռք մեկնեն իրարու։ Այդպիսով Նորին Շնորհազարդ Ամենապատվությունը նոր դարաշրջան է սկզբնավորում, մի դարաշրջան, որը Եկեղեցու ոսկեդարը պիտի դառնա, քանի որ այդ քայլով դրվում է իդեալական ու կատարյալ Եկեղեցու հիմքը։

Հայ եկեղեցին, որ դարեր առաջ, մանավանդ՝ Ներսես Շնորհալու նախաձեռնությամբ կամեցել է Եկեղեցու միությունն իրականցնել, ոչ թե դավանաբանական նախապայմաններով, այլ՝ Քրիստոսի աստվածային սիրո կապով, այժմ շատ երջանիկ է զգում իրեն՝ տեսնելով իր մեծ երազանքի իրականանալը։ Այս միտքն էր, որ ես արտահայտեցի, երբ 1925 թվականի հուլիսի 6-ին այցելեցի Նորին Շնորհազարդ Ամենապատվությանը՝ Most Rev. Randall Thomas Davidson-ին։ Հայ եկեղեցին, երախտապարտությամբ լցված, շնորհավորում է Նորին Սրբությանը, որ վերջինս կարողացավ 20-րդ դարում իդեալական Եկեղեցու հիմքը դնել։

Ուրեմն, ո՜վ հավատացյալներ, հնում, անցյալում մի՛ փնտրեք Եկեղեցու ոսկեդարը, անցյալում մի՛ փնտրեք օրինակելի ու կատարյալ Եկեղեցին, այլ ներկա իրականությունից դատելով՝ նայե՛ք դեպի ապագան, ու կհամոզվեք, որ Աստծու թագավորության թթխմորը մեծապես կատարում է իր դերը նաև Եկեղեցու ներսում՝ այն զետեղելով դեպի կատարելություն տանող զարգացման շավղի վրա։

- Այո՛, մենք մեծ վստահությամբ սպասում ենք քեզ, ո՜վ Եկեղեցի Քրիստոսի՝ Եկեղեցի Մի, Սուրբ, և Ընդհանրական։ Ներկայիս հոգևոր տեղաշարժի այս վսեմ պահին մենք դառնում ենք դեպի Քեզ սիրո զգացումով և հեռուներից ողջունում ենք Քեզ, որ հայրենիքն ես մեր հոգու։

***

Ահա՛ Թթխմորի առակով հիշատակված Աստծու թագավորության դերն աշխարհում ու Եկեղեցում. մեզ մնում է միայն բացատրել, թե ինչ դեր ունի Աստծու թագավորությունը մեր հոգում կամ, այլ կերպ ասած, մեր կյանքում։

Փարիսեցիները անհամբեր հետաքրքրությամբ հարցրին Հիսուսին, թե երբ պիտի գա Աստծու թագավորությունը։ Նրանք այս հարցումն արեցին՝ ակնարկելով Դավթի թագավորական գահի վերահաստատումը։ Հիսուս Աստծու թագավորության հոգևոր նկարագիրն ու բնույթը պարզաբանելով՝ ասաց. «Այն ո՛չ այստեղ ու ո՛չ այնտեղ է, այլ Աստծու արքայությունն, ահա՛, ձեր իսկ ներսում է»։ Աստծու թագավորության բնույթը արդարությունը, ճշմարտությունն ու սերն է։ Այն բացարձակապես հոգևոր բնույթ ունի։ Ուզո՞ւմ եք իմանալ՝ Աստծու թագավորությունը ձեր մեջ է, թե ոչ, ուրեմն հարկ է, որ դուք քննեք ինքներդ ձեզ՝ հասկանալու համար, թե արդյո՞ք Աստծու թագավորությունը ձեր մեջ ունի Թթխմորի առակի նկարագիրը։

Ոմանք կարծում են, թե հոգևոր կյանքի փոփոխությունը հանկարծակիորեն է տեղի ունենում, կարծում են, թե Սուրբ Հոգին վայրկենական կարող է փոխել մարդու նկարագիրը, թե Նա կարող է մեղավորին մեկ ակնթարթում փրկել ու նրա հոգում արթնություն առաջ բերել։ Սա միամիտ, մանկական ու սխալ համոզմունք է։ Մարդու հոգևոր փոխակերպումը չի կարող տեղի ունենալ անմիջապես, այլ՝ սակավ առ սակավ։ Բնության մեջ չկա հանկարծակի տեղի ունեցող փոփոխություն, այլ ամեն բան բարեշրջման հետևանքով է փոփոխվում։ Նույնն է նաև հոգևոր աշխարհում. Սուրբ Հոգին ոչ թե անմիջապես է փոխակերպում մարդուն, այլ թթխմորի պես, կամաց-կամաց ու լռելյայն խմորում է մարդու հոգու ամբողջ զանգվածը։

Պետք է նկատի ունենաք, որ նույնիսկ Պենտեկոստեի օրվա «դարձը» երեք տարվա խմորումի արդյունքն էր։ Գործք առաքելոցում պատմվող բոլոր «դարձերը» երկար ժամանակաշրջանի արդյունքում են տեղի ունեցել։ Նույնիսկ Սողոսի՝ Պողոս «դառնալն» էր նրա մեջ երկար ժամանակ գոյություն ունեցող խմորի, հարության համոզումի հետևանք։

Թո՛ւյլ տվեք, որ ձեզ մի հարցում անելով՝ ավարտեմ իմ քարոզը։ Ձեր մեջ հոգևոր կյանքն առաջադիմություն ունի՞, այսինքն՝ արդարության, ճշմարտության և սիրո ոգին, իբրև թթխմոր, ձեր ներսում կատարո՞ւմ է իր դերը, թե՞ ոչ։ Ձեր հոգին հետզհետե կերպարանափոխվո՞ւմ է դեպի լավը, դեպի բարին ու դեպի կատարյալը։ Ես համոզված եմ, որ արդարության ու ճշմարտության ոգին հետզհետե կատարում է իր դերը անհատի կյանքում։

Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում քննադատությունները, ի՞նչ՝ լրագրական ու դատական ատյանների բոլոր «հայտնագործությունները», եթե ոչ՝ անհատի մեծ ձգտումը դեպի ճշմարտություն և արդարություն… Սակայն միայն արդարության ու ճշմարտության ձգտումով ապրող անհատի կյանքը սառցե կերպարանք պիտի ունենար և անհատի ծլարձակումն ու ծաղկումն էլ անհնարին պետք է լիներ։ Հետևաբար, հարկ է սիրո մի տաք հոսանք, որպեսզի անհատական կյանքում բեղմնավոր ընթացք սկսվի։

Այս օրերին շատ խոսվեց այն տաք հոսանքի մասին, որը Ամերիկայից փչեց ու անցավ Անգլիայի տարածքով։ Այդ ջերմ հոսանքը միշտ գոյություն ունի, հակառակ դեպքում Անգլիան սառցե երկրի կվերածվեր։ Այդ տաք հոսանքն է, որ բարեխառն եղանակ է ապահովում այս երկրամասի համար, ինչի շնորհիվ էլ Անգլիան դարձել է աշխարհի առաջնակարգ երկիրը իր բնակիչների քաղաքակրթությամբ ու բարոյական աննկուն նկարագրով։ Նույնն է նաև անհատական կյանքում. սիրո տաք հոսանքը պետք է անցնի մեր հոգու միջով, արդարության ու ճշմարտության վրայով, որպեսզի իրականանա հոգու ձգտումը դեպի կատարելություն, և Աստծու թագավորությունը սկսի իրականանալ մեր իսկ ներսից։

Երբ Աստծու թագավորության այս թթխմորն այսկերպ իր դերն է կատարում աշխարհում, Եկեղեցու և անհատի մեջ, այնժամ իրականացած է նկատվում Աստծու թագավորությունը։ Այլևս երկյուղ չկա, որ Աստծու թագավորությունը կհեռանա մարդկության միջից. «Մի՛ վախեցիր, փոքրի՛կ հոտ, որովհետև ձեր Հայրը հաճեց տալ ձեզ արքայությունը» (Ղուկ. ԺԲ 32)։ Հիսուս պատվիրեց, որ ամեն բանից առաջ փնտրենք Աստծու այս թագավորությունը. «Նախ խնդրեցե՛ք Աստծու արքայությունը… և այդ բոլորը Աստված ձեզ ավելիով կտա» (Մտթ. Զ 33)։ Ուրեմն, ո՜վ հավատացյալներ, ամեն բան փնտրելուց առաջ դիմե՛նք Աստծուն ու խնդրե՛նք Նրա թագավորությունը.

«Հայր մեր, որ յերկինս ես…

Եկեսցէ արքայութիւն Քո»։

Ամեն։

(Քարոզը խոսվել է Լոնդոնի Ս. Սարգիս եկեղեցում):

Տեր Ղևոնդ վրդ. Դուրյան, «Պարզ քարոզներ», Գ հատոր, Փարիզ, 1925 թ.

Արևելահայերենի վերածեց Գևորգ սրկ. Կարապետյանը

Աղբյուր՝ Surbzoravor.am