Այսպէս է ասում Տէրը. «Եւ կամ ի՞նչ միաբանութիւն Քրիստոսի եւ Բելիարի միջեւ. կամ ի՞նչ առնչութիւն ունի հաւատացեալը անհաւատի հետ. կամ ի՞նչ նմանութիւն ունի Աստծու տաճարը մեհեանների հետ։ Արդարեւ, կենդանի Աստծու տաճար էք դուք» (Կորնթացիներ 6:16)

Կստեղծե՞նք հոգևոր Հայաստան, կապրենք․․․

Լաւացրէք ձեր ճանապարհներն ու ձեր գործերը, եւ ես ձեզ կթողնեմ, որ բնակուէք այս տեղը: Մի հուսաք սուտ խոսքերի… Վայ քեզ, Երուսաղեմ, դու քեզ չես մաքրում, մինչև ե՞րբ:

(ԱՍՏՎԱԾԱՇՈՒՆՉ)

Այս կյանքն ի՞նչ է: Նայիր ընթացքին և տեսնելու ես, կյանք կոչվածը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ հանդիպումների շարան ու շղթա: Մարդու ծնունդն իսկ հանդիպման պտուղ է, ասենք թե՝ սիրո պտուղ ասեի, բան չէր փոխվելու: Ինչ էլ տեղի ունենա կամ էլ չունենա, հանդիպումն առկա է: Ոչ միայն մարդիկ, մարդկային մտքերն էլ են միմյանց հանդիպում, երբեմն էլ բախ­վում են: Ահա այս խոհերն ինձ պաշարել էին, երբ իմ լավ բարեկամ Վահագն Սարգսյանի հետ մոտենում էինք գրականա­գետ Սերգեյ Սարինյանի բնակարանին, որ Երևանի Գյուլբենկյան փողոցի վրա է: Անհանգստություն կար մեջս, հանդիպե­լու եմ գրական ընտանիքի ակադեմիկոս-ավագագույնին, իննսունն անց անձ-անհատականության: Տարիքի առումով՝ մեծ և վաստակի առումով նույնպես մեծ: Հոգևին ասեմ, թե մտովի, տեսնում էի իրեն, տեսնում էի տասնյակ տարիներ շարու­նակ տեսածիս պես: Վերջին տարիներին չէի հանդիպել, ձայնը, սակայն, մնում էր ականջիս մեջ: Ձայն որ ասում եմ, հնչել էր հեռախոսափողի միջով, ուշ գիշեր էր, ժամը մեկն էլ անց էր, հեռախոսազանգ հնչեց, մտածեցի՝ սովորական զանգ չի լի­նի: Ինքն էր, Սերգեյ Սարինյանը, ասաց, որ ինձ փնտրել է, վերջապես հեռախոսիս համարն իմացել է Լևոն Անանյանից: Ի՞նչ էր պատահել: «Գրական թերթում» կարդացել էր Գևորգ Արշակյանին վերաբերող իմ խոսքը, որ տխուր առիթով էր: Կարդացել ու հավանել էր, հիանալու չափ հավանել: Հետևողականորեն փնտրել էր ինձ, որպեսզի ասի՝ ապրե՛ս: Եվ ասաց: Ես էլ շնորհակալ եղա այդքան ուշադիր լինելու համար և միաժամանակ խոնարհաբար նշեցի. «Խոսք էր, էլի, գրել էի»: Չէ, ասաց, խոսքը խոսք, ամեն մարդ էլ ունի խոսք, կարևորը ձևակերպելն է, արտահայտելը: Մոտավորապես այս էր իմ ավագագույն ուղեկցի ասածը:

Եվ հիմա, ինչո՞ւ հիշեցի այս հեռախոսազանգը: Չէ՞ որ հարյուրավոր, հազարավոր հեռախոսազանգեր լինում են, այսինքն՝ երևույթը սովորական է: Անշուշտ, սովորական է, սակայն, ձայնը, Աստծո շնորհ ձայնը, սովորական չի լինում: Նույն բանը հազար մարդ տեսնում է, նույն բառը հազար մարդ ասում է, սակայն, մեկը գալիս և տեսնում է այնպես, ինչպես ոչ ոք չի տեսել և խոսում այնպիսի ձայն-ձայներանգով, որ ոչ ոք չի խոսել: Ահա այս տարբերությամբ է մեծը մեծ: Բացի այդ, խոսք կա, որ մնում է սրտիդ մեջ և օգնում ռիթմի հանգիստ աշխատելուն, ձայն կա, որ մեկընդմիշտ մնում է ականջիդ մեջ, մնում է շոյանքով, մնում է որպես կենսաբեր մեղեդի: Այս ամենի ակունքը, անկասկած, սերն է: Ուրեմն, նախ՝ ուշադիր լինենք միմյանց հանդեպ և ապա՝ սիրուց բխող խոսքեր խոսենք, սա կյանքի կարևոր դաս է, որ սովորելու ենք: Հեշտ ու ձրի բանն էլ, ավա՜ղ, չենք ուզում անել, խնայում ենք, լուռ մնում: Լուռ մի մնա և ոչ էլ մնա քո տեղում, ասելով՝ այստեղ ու այսպես լավ է: Վե ր կաց, քայլ արա, գնա, ուր որ գնալու ես, գնա, ուր որ չես գնացել, գնա այնտեղ, ուր քեզ սպասում են, գնա նաև այնտեղ, ուր չեն սպասում:

Աշխարհում վատ մարդ չկա, վատ հոգիներ կան, վատ ոգիներ, որ գալիս չարի նետի նման, խոցում են մարդուն՝ մտնելով մեջը: Այնպես որ, անձերի հետ չէ մեր կռիվը, բարքերն են, որ անհանգստացնում են մեզ: Մեր կռիվը օդի իշխա­նության դեմ է, իշխանություն, որ չի երևում, բայց գործում է: Ինչ էլ լինի, ցավն էլ մերն է, մեր կյանքն է: Մենք մեր ցավը տանելու ենք: Ցավի մեջ մենք իրար փնտրելու ենք: Ցավը մեզ միաբանության բերելու է:

Մեր փնտրած դուռը բացեց հոր աղջիկը՝ Մանեն: Սպասում էին, գիտեին: Սերգեյ Սարինյանը իր սենյակում էր, դուրս եկավ: Հենակներով էր, «հենակը» տխրեցնող բառ է: Բառն ինչ անի, երևույթն էր, որ տխրեցնում էր: Մեծ Հայրենականի հետևանք է, ասում է Սարինյանը, երկար ժամանակ քուն էր մտել ցավը, հիմա արթնացել, գլուխ է բարձրացրել: Ասացի, այն որ պատմիչն ասել է «Լավ է կույր աչոք, քան կույր մտոք», ոտքին էլ վերաբերելու է, այսինքն լավ է մարդու ոտքը կաղի, քան թե միտքը: Ժպտում է գրականագիտության մեծը, ժպտում է դուստրը, որ աչքը հորից չէր հեռացնում: Նայեցի, նկատեցի և խոսեցի. «Այս ինչքա՜ն աղջիկդ նման է քեզ, ուղղակի բախտավորության նման մի բան է այս նմանութ­յունը: Ի դեպ, Էդվարդ Ջրբաշյանի աղջիկն էլ, Աշխենը, հոր նմանությունն ունի»: Հայր ու աղջիկ ժպտացին. «Աշխենը ոչ միայն արտաքինով, այլև, էությամբ էլ հորը՝ Էդվարդ Ջրբաշյանին, նմանվում է»: Այս կատակախառը, ուրախ ու թեթև, հպանցիկ խոսքուզրույցից հետո, ինձ հաճո եղավ լսելը. «Ուրախ եմ, որ դու ես եկել, ինչո՞ւ այդպես սպիտակել ես»: Այնուհետև. «Մտքիս կար հանդիպել մեկին, զրուցել»: Վահագն Սարգսյանն էլ թե ընկեր Սարինյան, Հարութ­յուն Հովնաթանը հմուտ զրույց վարող է, նրա զրույցները մնայուն են: Պահի խոսակցությունն ամփոփում է մեր ավագը. «Զրուցելն էլ արվեստ է, որին տիրապետում է Հովնաթանը. երբեմն նա իր խելքով գերազանցում է դիմացինին: Այ հիմա ես մտածում եմ՝ չլինի՞ լինեն հարցեր, որոնց դժվարանամ պատասխանել»:

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ.- Սիրելի ակադեմիկոս, իմ մեծ բարեկամ, իմ մեծ եղբայր, ինչպես Համո Սահյանը կասեր, ինչ դժվար հարց, ինչ դժվար պատասխան, մարդ ենք, հանդիպել ենք, խոսում ենք: Ի դեպ, երբ Համո Սահյանի հետ զրու­ցում էի, հաճախ ասում էր. «Խոսում ենք, թուղթն ու մատիտը կողքի դիր, միտքը հարկավոր է տեսքի բերել, իսկ դու ուզում ես անմիջապես գրել: Ասենք, մի մերկ տիկնիկ է, շոր ես հագցնելու, կարծում ես հե՞շտ է: Ամեն բան մի գրի: Հիմա ես ասում եմ՝ մեղավոր մարդ եմ, վաղը էսինչը կամ էնինչը գրողների տան դռանը կանգնելու և ասելու է. «Մենք գիտեինք, որ մեղավոր է»: Տես, մի բանի մեջ, որ բոլորը մեղավոր են, մեղադրելու են նրան, ով խոստովանի: Այնպես որ, մի շտապի գրել»:

ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ.- Նախ ասեմ, որ հավակնություն չունեմ դասեր տալու, տրամադրությունս անկումային է, հանգամանքներն՝ անորոշ։ Կյանքն այսօր այնքան զրկվել է ներքին տրամաբա­նութ­յունից, որ մարդ չգիտի էլ ինչից սկսի, ինչ ասի, ինչպես ասի: Այս տարիքում այսպիսի փորձությունների ենթարկվելը ծանր էր ինձ համար։ Հրանտ Մաթևոսյանին հարցրել են. «Երբևէ մտածե՞լ ես ինքնասպան լինելու մասին…»։ Ասել է. «Ուր էր ինձ էդքան քաջություն»։ Նույնը կասեի նաև ես… Այլապես…

Հ. Հ. - Ինչպես երևում է, կյանքը ձեզ դժգոհելու առիթ տալիս է: Դժգոհելը թողնենք, կարծում եմ, բառը տեղին չէ, դժգոհելը դժգոհ մարդու գործ է: Այնուամենայնիվ, ինչպիսի՞ն էր ձեր կյանքը, ուրա՞խ եք, որ ծնվել եք:

Ս. Ս.- Թեև բարդ անցումներով, բայց և տրամաբանված է եղել կյանքս: Եվ քանի որ անկեղծանալու պահ է, ասեմ, ի տարբերություն որոշ լավատեսների, երբեք չէի ցանկանա կրկնվել։ Մեկը լրիվ բավական է։ Նույն անկեղծությամբ ասեմ, ես բնական հոռետեսություն ունեմ և երբեմն մտածում եմ՝ լավ կլիներ ծնված չլինեի, չլսեի, չտեսնեի մարդու այսչափ նվաստացումը, չկրեի այս տառապանքը։ Կյանքն ինքնին տառապանք է։ Շոպենհաուերն ասում է. «Աշխատել և տառապել ապրելու համար, ապրել աշխատելու և տառապելու համար»։

Հ. Հ. - Ընկեր Սարինյան, չասեմ՝ պարոն, 1960-ական թվականներից դուք ինձ համար ընկեր Սարինյան եք եղել: Ջի­վանին երգում է. «Գորտը պարոնն է տաքուկ ջրհորի»: Այս տաքուկ ջրհորի պարոնները շատացել են, ուղղակի մտել, խցկվել, հայտնվել են, ռուսերեն ասած՝ в зоне комфорта, այսինքն՝ հայտնվել են հարմարավե­տութ­յան գոտում:

Տիեզերքից իջնեմ, հարմարավետության գոտին էլ թողնեմ ու հարցնեմ, ինչպե՞ս եք տեսնում մեր պետական կառույ­ցը, նախագահ ունենք, վարչապետ ունենք, նախա­րար­ներ ունենք, պետական դրոշ ունենք, գերբ ունենք:

Ս. Ս. - Ամեն ինչ ունենք, բայց չունենք պետական պատշաճ կենցաղավարություն, այն անմակարդակ է և գավառամիտ։ Օրինակ, ինձ ի՞նչ հետաքրքիր է, թե նախարարի որդին հարսանիք է անում, որտե՞ղ է անում, ի՞նչ շռայլումներով, ինչ ցոփությամբ: Հարսանիք է, ինչու՞ դարձնել երևույթ: Ինչու՞ ներ­կա­­­յացնել հարսնացուին՝ իր ընտանի­քով, ծնունդով ու ծագումով: Ավելին, ճոխացնելու նպատակով նշել, որ հար­սանիքին ներկա են լինելու հանրապետության նախագահը, վարչապետը, նախարարներ, մի խոսքով՝ էլիտան։ Սա ուղղակի ցինիզմ է։

Պետությունը քաղաքակրթության բարձրագույն ձևույթն է։ Պետություն ղեկա­վա­րելը գիտություն է, արվեստ և ունի իր էթիկան։ Մեր պետական այրերը չունեն չինովնիկական կիրթ կեցվածք, պակասում է պետական արիստոկրատիզմը։

Հ. Հ. - Համատարած անկում է, երկյուղ ունեմ, որ կորցնում ենք մեր ազգային նկարագիրը։

Ս. Ս. - Պատճառը խզումն է պետության և ազգային գաղափարաբանության միջև։ Ազգային գաղափարաբանությունը գիտություն է ազգի սոցիալական, տնտեսական և հոգևոր զարգացումների վերաբերյալ։ Դա ազգի կեցության փիլիսոփայությունն է, նրա գործունեության հիմունքը։ Մերկ տնտեսականությունը Կառլ Պոպերի և Սորոսի բաց հասարակության տեսությունն է, որն ինչքան շահավետ է մեծ ազգությունների համար, նույնքան կործանարար է փոքր ազգությունների համար, քանզի վերջինիս ներառելով տնտեսական զարգացման համաշխարհային օվկիանոսի մեջ, դիմազրկում է նրա ազգային ինքնությունը։ Որոշ հիմք ուներ Վահան Տերյանը «Հոգևոր հայրենիքը» գերա­դասելու «նյութական հայրենիքից»։ Թող տպավորություն չստեղծվի, թե ես թերա­գնա­հա­տում եմ տնտեսական զարգացման ծրագիրը։ Բնա՜վ։ Սակայն ենթադրում եմ, որ պետութ­յան քաղաքականության, այդ թվում նաև տնտեսական զարգացմանը ուղղութ­յուն պետք է տա ազգային գաղափարաբանությունը։ Ամենօրյա գովազդով հաճելի է լսել, «Ջերմուկը ազգային արժեք է»։ Բայց տասնապատիկ անգամ ավելի ազգային արժեք է Աշոտ Մելքոնյանի հրատարակած «Հայոց պատմությունը»։ Այստեղ է հայոց պետակա­նության գիտությունը, նրա անցյալը, ներկան և ապագան։

Հ. Հ. - Ասել եմ և ասում եմ, աշխարհին նմանվելով, մեր աշխարհը կորցնելու ենք: Աշխարհին նմանվել նշանակում է ժամանակավոր արժեքների և ժամանակավոր վայելք­ների հետևից գնալ, կորցնելով մնայունն ու արժեքավորը, հոգևորն ու հավիտե­նականը:

Ս. Ս. - Այժմ ընդհանուր աշխարհաքաղաքականության մեջ շատ ծանր վիճակում են հայտնվել փոքր ազգերը: Շարժումներ են տեղի ունենում, ընթացքն ո՞ւր է տանում, չես կարող ասել: Իրերի բնույթն անքննելի է և երևույթները պետք է գնահատել փիլիսոփայորեն։ Զարգացում կոչվածը միայն վերընթաց չէ, այլ նաև վայրընթաց։ Նյութի քայքայումը նույնպես զարգացման ընթացք է։ Նույնը տեղի է ունե­նում նաև հասարակության կյանքում։ Բուրժուական քաղաքակրթության անկումը նշանավորվեց իմպերիալիզմի քաղաքակրթությամբ, ապա հաջորդեց սոցիալիզմի քաղաքա­կրթութ­յունը, որի անկումը նույնպես անխուսափելի է։ Թե ինչպիսին կլինի նոր քաղաքա­կրթութ­յունը, դժվար է գուշակել։ Համենայնդեպս արևելքի և արևմուտքի բախումը, արևելքի ներխուժումը Եվրոպա, գուշակում է էկոլոգիական համաշխարհային մի խառնակություն, որի հետևանքները անկռահելի են։ Բայց ավելի լավ է չտարվենք նման գլոբալ խոհերով, որ իրապես դուրս է փոքր ազգերի իրավական տեսադաշտից և դատենք մեր գործնական խնդիրների մասին։

Հ. Հ. - Ուրեմն ո՞րն է մեր ուղին։

Ս. Ս. - Սխալը կատարվել է հենց սկզբից։ Անկախության հերոսներն ավելի հեղա­փո­խական գտնվեցին, քան բոլշևիկները, ոչնչացնելով այն ամենը, ինչ ստեղծվել էր խորհրդային տարի­ներին. սոցիալական, տնտեսական, մշակութային մի կայուն համակարգ, որը հիմք էր տալիս նորոգման, կատարելագործման, հանկարծակի հեթանոսացած այրերը ոչնչացնելով այդ ամենը, գործի դրեցին եվրոպական չափա­նիշ­նե­րով կյանքը կառուցելու մոդուսը։ Իհարկե չենք կարող դուրս մնալ միջազգային ինչ-ինչ համակարգերից, բայց անկարելի է անտեսել ազգային ավանդույթն ու մենտալիտետը։ Այժմ վերակառուցումների գլխավոր նշանաբան է հնչում օպտի­մա­լացումը, կրճատումը, միավորումը։ Իսկ ինչ անհրաժեշտությամբ։ Խորհրդային տարիներին գրականության ինստիտուտում կար 100-ից ավելի գիտաշխատող, այժմ մնացել է մոտ 40-ը։ Այլևս ինչ կրճատման մասին կարող է խոսք լինել։ Այդպես է նաև բոլոր բնագավառներում։ Դրա փոխարեն ուռճացել է պետական ապարատը՝ ոստիկանություն, նախարարություններ, մարզպետարաններ, խորհրդականներ և այլն։ Ահա թե որտեղ է անհրաժեշտ կիրառել օպտիմալացումը։ Եվ շահավետ կլիներ, և ազատաշունչ։ Եթե դա արվում է սերնդա­փոխության նկատառումով, ապա միանգամայն սխալ պատկերացում է երևույթի մասին։ Սերնդափոխությունը բնական երևույթ է և կատարվում է ինքնաբերաբար, առանց ադմինիստրատիվ հարկադրական միջոցների կիրառման։

Հ. Հ. - Մեր անցաթուղթը…

Ս. Ս. - Մեր լեզուն, մեր պատմությունը, գրականությունը, արվեստը, մի խոսքով, հոգևոր մնայուն արժեքներով հա­րուստ մեր մշակույթը: Մեկ այլ անցաթուղթ ունենալ չենք կարող:

Հ. Հ. - Ուրեմն, պետական գործիչը, գիտության մարդն ու արվեստի մարդը, գրողն ու մտավորականը, միասնաբար գործելու են: Եթե հոգևոր ու մտավոր զարգացման հանդեպ արհամարհանք ունես, կարո՞ղ ես զարգացած արդյունաբե­րություն կամ էլ զարգացած տնտեսություն ունենալ:

Ս. Ս. - Չես կարող: Առանց գիտական զարգացման չես կարող ունենալ տնտեսա­կան զարգացում։ Այս երևույթը ժամանակին կռահել էր Գրիգոր Արծրունին. «Երեկ մենք կտակարանային ազգ էինք, էսօր մենք ազգասերներ ենք, էգուց պետք է աշխատողներ դառնանք»։ Այսինքն հասնենք տնտեսական զարգացման։ Իսկ դրա համար, ասում է Արծրունին, «մեր ազգին պետք է գիտական զարգացում»։

Հ. Հ. - Մեծարգո բարեկամ, հարգարժան ակադեմիկոս, այս աստիճան մարմնա­վոր ցանկություններին հետևելը մի՞թե արդյունք չէ ազգային հոգևոր արժեքներից հեռանալու, պարզապես այդ արժեքներն ուրանալու: Կարծես ամեն ճամփի վրա փողն է լույս տալիս և ոչ թե մտքի պայծառությունը: Ոչ միայն անդունդ է առաջացել ժողովրդի ու պետության միջև, այլև գրականության, գրողի ու պետության միջև: Կարծես խորթ են միմյանց: Ներկա է Տերյանն իր մարգարեությամբ. «Եվ կգան օրեր ավելի դժնի…»:

Ս. Ս. - Եկել են ու գալիս են Տերյանի ասած օրերը: Ապրիլյան քառօրյա պատե­րազ­մը շատ գաղտնիքներ բացահայտեց, բացահայտեց պետական համակարգում տիրող արատավոր բարքերը, պետական եկամուտների թալանը, կողոպուտը, միլիար­դատերերի հղփացումը։ Այժմ ֆինանսական և այլ կարգի ճեղքերը վերացնելու համար օրենքներ են հորինում «ներքևների» համար՝ մանր գողություն, կաշառակերություն, պարտականություն և այլն։ Իսկ «վերևների» հանցագործ արարքները անհատույց են, որպես թե «օրենքները ետադարձ ուժ չունեն»։ Իրենք են իրենց համար օրենք սահմա­նում, մոռանալով, որ հանցագործությունը պատժելի է և ներողամտության ժամկետ չունի։

Հ. Հ. - Ենթադրում եմ, որ հասարակական մթնոլորտի առողջացման գործում առաջատար դեր պետք է հատկացնել մտավորականությանը։

Ս. Ս. - Օրեր առաջ տեղի ունեցավ վարչապետ Կարեն Կարապետյանի հանդի­պումը գիտությունների ակադեմիայի աշխատակազմին։ Դժբախտաբար չկարողացա մասնակցել հանդիպման արարողությանը, բայց նրա ելույթի հանգամանալից շարադ­րանքը կարդացի «Հայկական ժամանակ» թերթում։ Վարչապետի խոսքը և գրավիչ էր, և կառուցողական։ Դա յուրատեսակ գիտական վերլուծություն էր հարցերի հստակ դրվածքով ու հեռանկարների ուրվագծումներով։ Ակադեմիայի վերաբերյալ տիրող աննպաստ և անգիտակ քննադատության պարագայում վարչապետի ելույթը հուսադ­րող էր գոյաբանորեն և հերքում է ակադեմիայի լինելության վերաբերյալ նիհիլիս­տական նպատակաշեղ խծբծանքները։

Գիտությունների ակադեմիան պետական համակարգի ամենամաքուր և ամենա­հեղինակավոր հաստատություններից է։ Ակադեմիան ազգի բանականությունն է, նրա ինտելեկտուալ մակարդակի ցուցանիշը։ Խոսում են ակադեմիկոսին տրվող չնչին պատվովճարի մասին, առանց գիտակցելու, որ այն անհամեմատելի է օլիգարխի մեկ օրվա շռայլ կենցաղավարության հանդեպ։ Իսկ առավել անհեթեթը ակադեմիան փակելու կամ ըստ կատարողականի կոչումները վերանայելու զառանցաբանությունն է։ Կարծես ակադեմիկոսը պարտավոր է տարեկան մի գյուտ արտադրելու։

Հ. Հ. - Գրողն իր ստեղծած գրականությամբ, պետություն ու պետական մտածո­ղութ­յուն չէ՞: Գրականությամբ չէ՞, որ հաստատվում են ժողովրդի բարոյական նորմերը: Եթե ուշադիր զննելու լինենք մեր գրական գոհարները, ապա նրան­ցում տեսնելու ենք ազգի սահմանադրությունը, որը հիմնականում անփոփոխ մնալու է, ինչ չար ու բարի ժամա­նակներ էլ որ գալու լինեն:

Ռուս գրողը, կարծեմ Բիտովն է եղել, նայել Սևանա լճին և հիացմունքով բացականչել է. «Это же родина Гранта Матевосяна»: Երբեմն ռուսաց լեզու ասելու փոխարեն ասում են՝ Պուշկինի լեզու: Նույն տրամաբանությամբ Անգլիա ասելու փոխարեն, ասում են՝ Բայրոնի հայրենիք: Այնպես որ, հայտնի բան է, գրողը թե՛ ժողովուրդ է, թե՛ իշխա­նություն է և թե երկիր հայրենի, այն է՝ հայրենիք:

Ս. Ս. - Ժամանակին ես հոդված եմ տպագրել «Ի՞նչ կապ կա գրականության և պետության միջև»։ Կապը և փիլիսոփայական է և գործնական։ Գրականությունը և պետությունը ծագել են միաժամանակ։ Գրականությունը պետության հիշողությունն է, առանց որի այն վերացական գաղափար է։ Անկարելի է պատկերացնել Հունաստանն առանց Հոմերոսի և Անգլիան առանց Շեքսպիրի։ Դոստոևսկու բնութագրմամբ «Պուշկինը մեր պետությունն է», գրող Աբրամովի բնորոշմամբ «Տվարդովսկին մեր պետական բանաստեղծն է»։ Նույնը մեր Թումանյանն է։ Յուրաքանչյուր հայ ունի իր Թումանյանը, որ ձուլված է իր էությանը և կրում է որպես ճակատագիր։ Տեսեք, թե ինչ է նկատում ամեն ինչում զարմանալի այդ Հրանտ Մաթևոսյանը։ Հայրը հարցնում է երեխաներին՝ «Ի՞նչ եք անում» - «Կարդում ենք» - «Ի՞նչ եք կարդում» - «Թումանյան» - «Բա Թումանյան կկարդա՞ն» - «Բա ի՞նչ կանեն» - «Էնա կիմանան էլի»։ Հիրավի Թումանյանը մեր պետությունն է։ «Առանց գրականության չկա պետություն», ասում է գերմանացի գրող Հենրիխ Բյոլը։

Հ. Հ. - Ընկեր Սարինյան, Դուք որ ակադեմիկոսի տիտղոս եք կրում, Հայրենական պատերազմի մասնակից եք, պետական մրցանակներ, կառավարական պարգևներ եք ստացել՝ Միքայել Նալբանդյանի անվան մրցանակ, Մեսրոպ Մաշտոցի անվան շքանշան, «Մովսես Խորենացի» մեդալ, Հայաստանի Հանրապետության նախագահի մրցանակին եք արժանացել և տարիների առումով, ինն­սունի սահմանն էլ հատել եք, ձեր այդ բարձր դիրքից խոսք ասեք: Մի՞թե մտավորականը, իրեն ու իր ազգը ճանաչողը, իր գրիչը հարգողը, կոչված է լուռ մնալու կամ կարող է լուռ մնալ: Ձայն բարձրացրեք, ասեք ձեր ասելիքը: Դուք նախագա­հին գիտեք, նախագահն էլ ձեզ գիտե:

Ս. Ս. - Կյանքում կատարվող իրադարձությունների մասին ինֆորմացիայի իմ աղբյուրը մամուլն է, որը լեցուն է հակասական, իրարամերժ բանավեճերով։ Գաղափարների պայքար է, դիմության և ընդդիմության հակադրույթներով։ Ես ոչ իշխանամետ եմ և ոչ էլ ընդդիմադիր։ Ես ազատ մտավորական եմ և փորձում եմ որոնել ճշմարտությունը բանավիճող կողմերի արգումենտներում։ Թվարկածդ մրցանակները, կոչումները, պարգևները կապ չունեն իմ ներաշխարհի տագնապների հետ։ Մի ներքին հակասություն կա մեջս։ Անձնական համակրանք ունեմ Սերժ Սարգսյա­նի նկատմամբ։ Երբ հիվանդանոցում էի՝ այցի եկավ, հուսադրեց, մտերմիկ զրույց ունեցանք։ Մարդ­կայնորեն անբեկանելի զգացում։ Բայց մամուլի ինֆորմացիան պետական համակարգի մասին, պարզապես սարսափելի է։ Տեսեք, թե ինչ է գրում «Առավոտ» թերթը. «Երբ չկա նորմալ պետական համակարգ, ցանկացած մի օր երկրի առաջին դեմքը կարող է որոշել, որ պետք է գնդակահարել խաղաղ ցուցարարներին…»։ Այստեղ ասված է ամեն ինչ, և ակնարկն է թափանցիկ, և պետական կառույցն է ածանցյալ։ Մնում է երևույթը վերլուծել օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոնների համադրությամբ։

Հ. Հ. - Մամուլը լցված է նյութերով, ոչ մեկի ասածն էլ հաշվի չի առնում: Դու չես կարող տեսնել իրեն, քո ուզելով չէ, ինքը պիտի ուզի: Ասում են սովետի ժամանակ բռնություններ կային, իսկ հիմա չկա՞ն:

Ս. Ս. - Բռնություն ասածը գործում է բոլոր պետություններում։ Բայց կարգա­զանցներին սանձահարելու պետական բռնությունը պետք է տարբերել բռնապետութ­յունից։ Այս իմաստով չպետք է վերացարկել բռնությունը և արդարացնել պետական ամեն մի բռնություն։ Հայաստանը դարձել է ոստիկանական պետություն, ուր ամենուրեք ոտնահարված են մարդու իրավունքները։ Այս պարագայում ինչ կարող է անել ընդդիմությունը։ Պետությունը պետք է նաև լսել իմանա, մինչդեռ մեր պետական այրերը կարծում են, թե իրենցից դուրս չկա վերին բանականություն և հասարակական կարծիքի խոհամիտ ունկնդրում։ Այստեղ է բանական ընդդիմությունը։ Ժամանակին Հարավսլավիայի առաջնորդ, ոչ պակաս միապետ Բրոզ Տիտոն հովանավորում և արտոնյալ վիճակ էր տրամադրում Կարդելին և Ռանկովիչին, որոնք բացահայտորեն քննադատում էին Տիտոյի միապետական քաղաքականությունը։

Այլ բան է, երբ իշխանափոխությունը կատարվեր օրենքի և իրավունքի արդար, դեմոկրատական կարգով։ Այս պարագայում ընդդդիմությունն այլ արտահայտություն կունենար և կբացառվեին ծայրահեղ միջոցները։ Անկեղծ ասած, ես համակրում եմ «Սասնա ծռերի» տղաներին, անհավանական եմ համարում Սեֆիլյանի ազատազրկման վարկածները և պարզապես անհանդուրժելի եմ համարում Գարեգին Չուգասզյանի վտարանդիությունը՝ այդ խելացի, բարձր ինտելեկտի տեր, ազնվական մտավորականը։ Վերջապես, բացառում եմ բոլոր կարգի ինչուները, բայցերն ու վերագրումները Սեյրան Օհանյանի վերաբերյալ՝ առաջին գծի աստղանիշով պետական ու ռազմական այդ գործիչը։

Պետությունը պետք է նաև հանդուրժող ու ներողամիտ լինի, բոլոր կարգի հակասությունները լծորդելու հանուն ազգային գոյության Արցախյան ազատամարտի։

Հ. Հ. - Միայն նախագահի խնդիրը չէ, պնակալեզները գնալով շատանում են, Ջիվանու ասած, ասպարեզը մնում է համբակներին: Ահավասիկ, հոսք է դեպի «Հանրապետական» կուսակցություն: Ինչո՞ւ: Գոյության խնդիր են լուծում, իրենց չի էլ հետաքրքրում, թե ինչ տեղի կունենա ազգի հետ, միայն թե իրենք լինեն, իրենց մասնաբաժնից չզրկվեն: Ամեն կու­սակցություն, պարզվում է, մեն մի անձի մեջ է, մեն մի անձով պայմանավորված: Անձը ձգտում է անձին, իսկ կուսակցութ­յունները, այսպես ասած, շիրմաներ են: Պատգամավորներ էլ կան, հոգիները ծախած երեսպաշտներ, հացկատակներ, բոլորը միասին՝ վառելիք: Ժամանակավոր վայելքով են տարված, ինչ ազգ, ազգային ծրագիր, ինչ ապագա, ինչ հավիտենա­կան երթ, հավիտենության խոր­հուրդ:

Կար ժամանակ, ի դեպ, դա նաև մեր ժամանակն էլ էր, Պարույր Սևակը կար, Շի­րա­զը կար, Համո Սահյանը կար, կար Սիլվա Կապուտիկյանը, կար Սոս Սար­գսյա­նը, Հայաստանն ուրիշ Հայաստան էր: Պետական, քաղա­քական գործիչներ Ալեք­սան Մատվեյի Կիրակոսյանը, Վլադիմիր Միհրանի Մովսիսյանը, Ստեփան Պողոսյանը… ազգային, միան­գա­մայն հոգևոր մթնոլորտ էին ստեղծում: Ուրիշ էր նաև Սերժ Սարգսյանը, որին դուք ճանաչել եք: Օրինակ, երբ Շչորս Դավթյանն ու ես տպագրության էինք պատ­րաս­տել «Համո Սահյան. բանաստեղծը, մարդը, մտածողը» գիրքը, նամա­կով դիմեցինք Պաշտ­պանության նախարար Սերժ Սարգսյանին: Գրությունն անձամբ եմ տարել: Սիրով հովանավորեց՝ վեց հազար ամերիկյան դոլար տրամադրելով, և այդպիսով գրքի հրա­տա­րակության հարցը լուծվեց: Այնպես որ, մոտեցումնե­րը թե՛ ազգային էին և թե հոգևոր: Ինչ է ստացվում, ո՞րն է ելքը, ձեր տեսած ելքը…

Ս. Ս. - Սպասում էի ձեր այդ հարցադրմանը և Սերժ Սարգսյանի կերպարը ճիշտ գնահատելու միտումին։ Իրոք, ինչպես կարելի է պետության կայացման գործում նրա բարձր նվիրումներն ու հիշարժան դրվագները համեմատել ծայրահեղ ժխտական կոչերի հետ, և կյանքի բոլոր չարիքներն ու անհարթությունները վերագրել նրան։ Ինձ թվում է, որ Սերժ Սարգսյանը ողբերգական անհատ է, նա մենակ է, գործում է միայնակ և խճճվել է անցյալից ժառանգություն մնացած սխալների շտկման և բազում, բազմապիսի ներքին ու արտաքին լուծելի կամ անլուծելի կնճիռների հանգույցում։ Մարդը ակամա անջատվում է պատմության սուբյեկտից։ Իշխանական կոմֆորտի պրագմատիկ վայելքը մոռացության է տալիս փիլիսոփայականը, որ բռնության վրա հնարավոր չէ պատվաստել ազգային կամ հասարակական տանելի համակարգ և որ վաղ թե ուշ, վերին բանականության օրենքով, բռնապետությունը դատապարտված է կործանման։

Ինչ վերաբերում է հարցին, թե որն է ելքը, ասեմ, որ ելքը տեսնում եմ պետական կառույցի փոփոխության մեջ: Կամ թող­նե­լու գնալու են, մի բան, որ պատ­րաստ չեն անելու կամ էլ իրենց ներսի մարդը փոխվելու է, այսինքն, փոխվելու են մտածողությամբ ու աշխարհայացքով: Միայն այդ պարագային կարող են հանրապետությունում հաստատել բարոյական նորմեր:

Ժամանակավորի ու հավիտենականի վերաբերյալ քո ակնարկին ի պատասխան ասեմ, որ հայ ժողովուրդը հավիտենական երթի մեջ մնալու է հոգևոր Հայաստան ստեղծելու ճանապարհով:

Հ. Հ. - Ուրեմն, տեղափոխվենք գրական դաշտ: Ի՞նչն է կամ էլ՝ ո՞րն է գրակա­նութ­յան հիմնական նպատակը:

Ս. Ս. - Միայն կիրառական նշանակությամբ է հավանական հարցի պատաս­խանը։ Գրականությունը պատմամշակութային բարդ ու այնկողմնային երևույթ է։ Մտավոր գործունեության ոչ մի այլ բնագավառ այնպես չի համատեղում մարդու հասարակական ու անձնական կապերի ամբողջությունը, որքան գրականությունը։ Այն և պատմություն է և փիլիսոփայություն, և կենցաղավարություն է, և սոցիոլոգիա, մի խոսքով գրեթե տիեզերական կեցություն։ Գրողը իրականության նեգատիվը, ըստ իր իդեալի, փոխաձևում է գեղարվեստական իրականության։ Այստեղ է գրականության իմացական նշանակությունը։ Շիրվանզադեի «Քաոսը» պատկերում է արդյունա­բե­րա­կան Բաքվի ներքին կյանքը, այդ հերոսները և՛ կան, և՛ չկան, ներկայանում են գրողի պատ­կերացմամբ: Ուրեմն գրականությունն ըստ էության ոչ թե իրականության պատկերն է, այլ իրա­կա­նության պատկերացումը։ Ուշագրավ է, որ «Հոգիները ծարավի» վեպում Լևոն Շանթը պատկերում է նույն իրականությունը, ինչ Շիրվանզադեն «Քաոս» վեպում։ Տառացիորեն նույն ժամանակը, նույն միջավայրը և նույն մարդիկ։ Մինչդեռ Շիրվանզադեի պատկերած իրականությունը քաոս է սոցիալական, ազգային, բարոյական, կենցաղային հակասութ­յուն­ներով ու կրքերով, նույն իրականությունը Շանթի վեպում ներկայանում է որպես մի ներդաշնակ համակեցություն, ուր սոցիալական բոլոր խավերի մարդկանց միավորում է փոխադարձ գոյակերպի բարոյական սկզբունքը։ Այսպես իրականության և իդեալի արանքում գործում է մարդու անփոփոխ բնույթը, վաղանցիկ ֆրազաբանության հանգեցնելով գրականությամբ աշխարհը փրկելու բանաձևերը։ Մեկը նախընտրում է Գ եղեցիկը, մյուսը՝ Սերը, երրորդը՝ Ավե­տա­­րանը։ Բայց աշխարհը ոչ միայն չի փրկվում, այլ գնալով ավելի է վայրենանում։

Հ. Հ. - Կա մարդ և կա մարդկություն:

Ս. Ս. - Տարբեր կատեգորիաներ են: Էյնշտեյնն ասում է՝ մարդու մասին ունեցած իմ կարծիքը որևէ առնչություն չունի կոնկրետ մարդու նկատմամբ ունեցած իմ վերաբերմունքի հետ: Սարոյանն ասում է, չարը անհատը չէ, մարդը բարի է, չարը ծագում է ընդհանրության մեջ, չարը ծնում է մարդկությունը:

Հ. Հ. - Շիրազը կասեր, բոլորի ար­յունն էլ կարմիր է, սակայն նրանք տարբերվում են լեզվով, մշակույթով, կենցաղավարությամբ, ավանդակեցությամբ, դա­վանանքով… Սրան­ցով պիտի ճանաչել ազգի ինքնությունը: Մենք մեզ այլևայլ բաներ չվերագրենք: Մարդկության պատ­մությունը պիտի լավ իմանանք, որպեսզի իմանանք մեր և այլոց միջև եղած թե՛ նմանությունը և թե տարբերությու­նը: Դավանանքի առումով, ասենք, կան քրիստոնյաներ և կան մուսուլմաններ: Մուսուլմաններն, օրինակ, որպես կրոնավորներ, որպես հավատացյալներ, շատ ավելի մոլի են: Ասացիք՝ գրականությունը մարդա­գիտություն է: Բայց մեր գրականությունը, մեր մշակույթը՝ կրելով քրիստոնեից բնություն, արդյոք մեզ չի՞ տանում աստվածճա­նաչութ­յան: Քրիստոնեությունը, որպես երկնային գիտություն, որպես աստվածային ուսմունք, ի՞նչ է ասում՝ ճանաչել մարդուն և ճանաչել Աստծուն, այսինքն, իմանալ, թե ով է մարդը և ով՝ Աստ­ված:

Ասացեք՝ Դուք անձամբ ճանաչու՞մ եք Աստծուն։

Ս. Ս. - Իհարկե ճանաչում եմ, եթե ես չճանաչեմ Աստծուն, ինչպե՞ս պիտի իմա­նամ տիեզերական սկիզբը։ Մարդու էության մեջ կա մի բան, գուցեև հոգի ասեմ, որ վկայում է Աստծուն: Դա վերին բանականությունն է, բացարձակ ոգին, որ ղարաբաղյան ազատամարտում զորավիգ է եղել մեզ։ Լեգենդն ասում է. «Եթե չլիներ Ղա­զան­չեցոց եկեղեցին, մենք հաղթանակ չէինք տանելու»:

Իսկ այն հարցին, թե ինչ է եկեղեցին, իմ համոզմամբ, եկեղեցին դպրոց է, Աստծո խոսքի գի­տության դպրոց, որտեղ, ինչպես դու ես ասում, մարդը լսելով Աստծո խոսքը, մաքրվում է մեղքերից, եկեղեցին Աստծո հետ առանձնանալու, հաղորդակցության մեջ մտնելու սուրբ վայր է:

Հ. Հ. - Ուրեմն, միշտ չէ, որ խոսողը մարդն է: Երբ մարդն ինքն իրենից խոսում է, կարող է հիմարություններ դուրս տալ, իսկ երբ մարդու մեջ խոսողը Սուրբ Հոգին է, որ անձ է, խոսքը հավիտենության հետ աղերսներ ունենալու է: Բացի այդ, բանը կարող է երևացող լինել և կարող է լինել աներևույթ, կարող է բացատրելի լինել և կարող է լինել անբացատրե­լի, անքննելի:

Ս. Ս. - Միշտ էլ մարդկային միտքը կանգնելու է անիմանալիի առաջ, անցա՞վ սահմանը, տեղի կունենա կործանումը: Ատոմն ի՞նչ է, հյուլե, հարյուրավոր գիտական հիմնարկներ, ինստիտուտներ կան, ուսումնասիրում են մասնիկը և չեն կարողանում սպա­ռել նրա էությունը։ Ինչ էլ որ ասում են, հիպոթեզի կարգով են ասում, որովհետև ատոմը նույնն է, ինչ տիեզերքը:

Հ. Հ. - Չե՞ք կարծում, որ մեր գրականությունը ներկայացված է, մեղմ ասեմ, մա­սամբ ծուռ հայելու մեջ, մինչև այսօր եղած վերլուծությունների մեջ ոչ, ասենք, Թուման­յանն է իրական ու ավարտուն պատկերով, ոչ Տերյանը, ոչ Ջիվանին, ոչ Սայաթ-Նովան, ոչ Նարեկացին, ոչ էլ Խորենացի պատմահայրը:

Ս. Ս. - Գրական երևույթները դժվար է մինչև վերջ ճանաչել: Մենք դատում ենք ըստ հեղինակի գրածի և ոչ ըստ նրա զգացածի ու մտածածի: Ահա թե ինչու գրակա­նութ­յունը նաև առեղծված է: Ոչ մի քննություն վերջակետ չունի: Ամեն մի սե­րունդ ուսում­նասիրելու է ըստ իր ընկալման: Օրինակ, Պարույր Սևակը վերանայեց Սայաթ-Նովայի կյանքն ու գործը: Հի­մա դու ասում ես, Սայաթ-Նովայի ստեղծագործությունն իր բնույ­թով, Աստծո խոսք է, այսինքն՝ աստվածաշնչյան սերում ունի: Քո հարցադրումը միանգամայն տեղին է, մեր դասականները նոր լույսի տակ քննելու, վերանայելու կարիքն ունեն: Հռոմի սրբազան Պապը, Նարեկացուն տիեզերական վարդապետ հռչա­կեց, բայց արի ու տես, ժամանակին ոմանք, Նարեկացուն դիտել են որպես սովորական կրոնավոր։ Գիտական միտքը մշտապես ենթակա է զարգացման դիալեկտիկային։ Գրականագիտությունը վերաճում է փիլիսոփայական գիտության, այսինքն իրերի աշխարհի ուսումնասիրությունից անցում է կատարում դեպի համակարգերի աշխարհը:

Կարծեմ գրական իզմերին վերաբերող հարց հնչեց: Կասկածներ կան, իբր իզմերը չեն գործել մեր գրականության մեջ: Սխալ պատկերացում է, երևույթի ոչ լիարժեք իմացություն։ Մենք մշտապես հետևել ենք քրիստոնյա Արևմուտքի մշակույթին, համընթաց եղել եվրո­պա­կան գրականությանը և ունեցել ենք մեր կլասի­ցիզմը, մեր ռոմանտիզմը, ռեալիզմը, սիմ­վոլիզմը և մյուս գրական բոլոր ուղղությունները:

Հ. Հ. - Գրական նոր սերունդ կա, գիտնականներ կան:

Ս. Ս. - Որոշակի պատասխան տալ չեմ կարող։ Նախ սերնդի այդ առանձնացումն է հակատրամաբանական։ Իհարկե գործածական է գրական նոր սերունդ հասկացությունը և այն գիտակցվել է գրական ժամանակի ընդհանրության մեջ, որպես բնական շարունակություն։ Այժմ հասկացությունն ընկալվում է որոշ հակադրական շեշտով, որը սակայն գեղագիտական սահմանագիծ չունի։ Համենայնդեպս այժմ գրական դաշտն զբաղեցնում են միջին, ավագ սերնդի գրողները՝ Ռազմիկ Դավոյանից մինչև Խաչիկ Մանուկյան, Գուրգեն Խանջյան և Լևոն Ջավախյան։ Գրական ընթացը բնական անցումով շարունակում են Հուսիկ Արան, Հրաչյա Սարիբեկյանը, Մհեր Բեյլերյանը, Արամ Պաչյանը և…

Ապա գրական լայնատարած դաշտը զբաղեցնում է անդեմ անանունների, «Գրեթերթի» և «Գրանիշի» սերունդը, որի տարիքը 18-ից ձգվում է մինչև 80 և գուցե ավելի։ Գրում են չգիտես ինչի համար և ինչու։ Այսպես եմ ես պատկերացնում արդի հայոց գրականության համապատկերը։

Ս. Ս. - Մի հարց էլ ես ունեմ քեզ ու Վահագնին, մի-մի բաժակ Ղարաբաղի օղի կամ էլ գինի խմելո՞ւ եք, ուտելիք էլ կճարվի։

Հ. Հ. - Ափսոս, խմելու իմ լիմիտը լրացել է, չեմ կարող, իսկ Վահագն էլ ահա պատճառաբանում է, որ մեքենա է վարե­լու: Փառք Աստծո, հանդիպեցինք, զրուցեցինք, հաղորդակից եղանք միմյանց: Այսօրվա մեր հացն ու գինին հոգևոր էր: Քաջալարվեցեք, քանի որ մենք գնում ենք քաջալերված: Իսկ այն դառը խոսքերը, որ հնչեցին պահի տակ, սիրուց էին, մի­միայն սիրուց ու սիրող սրտի ցավից:

Հարություն ՀՈՎՆԱԹԱՆ

Աղբյուր՝ Հայաստանի գրողների միության գրական կայք։