Այսպէս է ասում Տէրը. «Այսօր երկինքն ու երկիրը վկա եմ կանչում ձեր դեմ. կյանքն ու մահը, օրհնությունն ու անեծքը ձեր առաջ եմ դրել։ Կյա՛նքը ընտրիր, որ ապրես դու և քո սերունդը» (Օրենք 30:19)

Համահարթեցումը (Globalization) և մենք

ՈՉ ԹԷ ՊԱՏԱՀԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԾՆՈՒՆԴ ԵՆՔ, ԱՅԼ՝ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

Մարդկային կյանքի զարգացումն իր սկզբնավորումից ի վեր՝ իր նշանակալի պատմական շրջաններով և մեծագույն իրադարձություններով, ընդհանուր առմամբ կարող ենք հաստատել, որ անառարկելիորեն պայմանավորված է երեք հիմնական բաղադրիչներով կրոնական, քաղաքական, տնտեսական: Հնագույն ժամանակներից սկսած, մարդու ստեղծագործության հետ գրեթե մեկտեղ, տեսնում ենք կրոնական ատաղձով տնտեսական կամ քաղաքական շահերի հակամարտությունն ու բախումը, ինչպես օրինակ Կայենի եւ Աբելի հակամարտությունը, երբ կրոնական երանգով՝ Աստծուն հաճելի լինելու գաղափարը, արտահայտված էր տնտեսական բնութագրով: Նման հարաբերությունների օրինակ է նաև Շամիրամի եւ Արա Գեղեցիկի պատմությունը, որը սակայն մեր օրերում չի դիտարկվում գոյաբանական (էկզիստենցիալ) տեսակետից, այլ քննվում է սոսկ առասպելաբանության ժանրի մեջ: Այս պատմությունը լավագույնս արտահայտոում է տնտեսական և քաղաքական շահի կամ հաղթանակի ամրագրումը կրոնի միջոցով: Շամիրամի ակտիվ տնտեսական գործունեությունը՝ շինարարություն, այգիներ, դաշտեր, արձանների կառուցում, Հայաստանում ընդունելություն գտավ միայն այն դեպքում, երբ հռչակվեց Արա Գեղեցիկի վերակենդանացման մասին՝ հարակից, Հայաստան ներմուծելով սեփական պաշտամունքային համակարգը:

Անդրադառնալով մեր ժամանակներին, կարող ենք նշել, որ այն բնութագրվում է որպես հետխորհրդային շրջան, սակայն համընդհանուր մտածողության և գիտակցության մեջ մարդիկ դեռ շարունակում են մնալ խորհրդային շրջանում: Ավելին, շատերն այն դիտարկեցին որպես մարքսիզմ ռեալիզմի փլուզում, սակայն այն նոր իրողություն ծնեց, որտեղ մատերիալիզմը բարձրացավ նոր աստիճանի:

1991թ «Ծոցի պատերազմը» նոր մարտահրավերներ առաջադրեց մարդկությանը: Հենց այդ ժամանակ վերահիմնադրվեց զենքի հետ միասին աշխարհը արժեքային փոփոխության ենթարկելու գաղափարը: Այն չմնաց սոսկ «զենքի պատերազմ», այլ տարբեր գեղեցիկ գաղափարների ու պաստառների՝ ժողովրդավարության, ազատականության, մարդու իրավունքների անվան ներքո նոր տեսակի և որակի պատերազմների պատճառ հանդիսացավ, որոնք ըստ էության սպասարկում են տնտեսական և նյութական շահերին ու մեծարմանը: Սա ենթագիտակցական հիմքն է այն կապիտալիզմի, որը գալիս է ոչ թե փոխարինելու, այլ լրացնելու մատերիալիզմը, որի արդյունքում մարդուն այսօր սկսում ենք գնահատել և բնորոշել իր ֆինանսական կամ նյութական կարողություններով: Նոր ժամանակների իդեալները կամ հերոսները դառնում են մեծ կարողություններով մարդիկ: Այս իմաստով, մարդը բնորոշվում և գնահատվում է իր ունեցվածքի չափով, ինչ ունենալու կարողությամբ և ոչ թե իր ով լինելու ինքնությամբ՝ փաստորեն այսպիսով ինչ-ը գերադասելով ով-ին:

Հարկ է անդրադառնալ, որ հիմնական իմաստով «բոլոր պատերազմները» մարդկային կյանքի բոլոր սահմաններում՝ կրոն, տնտեսություն, մշակույթ, քաղաքականություն, մեծավ մասամբ ծառայում են համահարթեցման (գլոբալիզացիայի) գաղափարին, որում նյութը վերջնանպատակ է և ոչ թե միջոց՝ ծառայելու մարդկության երջանկությանը: Այս վերջնանպատակի ձգտումի «հոգեզավակները» և «աշխարհի» գործիքներն են դարձել սպառողականությունը, բազմագույն երանգներով ներկայացող աշխարհիկությունը, մեղքի ժխտողականությունը (externalization), բարոյականության հարաբերականությունը (relativizm) և այլն:

ա) Քաղաքական համահարթեցում. - Վերլուծելով քաղաքական համակարգն իր ամբողջության մեջ, նկատելի են, որ կառավարությունները, ժողովրդավարական ինստիտուտները հետզհետե դառնում են ստեղծված պատրանքներ, արհմիությունները դառնում են ներդրումային բանկերի, խոշոր կոռպորացիաների եւ այլ խոշոր տնտեսական միավորների ստվերներ, որի պատճառով էլ կառավարությունները բարեփոխումների (ռեֆորմների) անվան տակ ստիպված վաճառում են իրենց երկրների բարիքները, միևնույն ժամանակ արտաքին պարտքերը հասցնելով հսկայական թվերի: Քաղաքականությունը կամ քաղաքական գործունեությունը ամբողջովին դառնում է իմաստազուրկ, քանի որ այն այլևս ուղղված չէ մարդու համար բարիք ստեղծելուն, որի լույսի ներքո էլ նվազում են մարդկանց հանրային կյանքում դերակատարություն ունենալու ձգտումները, և մարդը իր հանրային կարգավիճակից մղվում է դեպի մեկուսացում, որի համար լավագույն հարթակ են սոցիալական ցանցերը, որոնք ստեղծված են մարդու հանրայնացումը ապահովելու շղարշով, բայց իրականում անկասելի կերպով նպաստում են նրա ինքնամեկուսացմանը:

բ) Տնտեսական համահարթեցում. - Խորհրդային մատերիալիզմի փլուզումը ոչ թե հաղթանակն էր հոգևորի, որի դեմ պայքարում էին Խորհրդային կարգերը՝ այլ հակառակը, այն խորացրեց մատերիալիզմը՝ «հին աստվածները» փոխարինելով «նոր աստվածներով ու կուռքերով»: Համաշխահային մակարդակով, տնտեսական միտքը մարդուն ուղղորդում է սպառողականության բացարձակեցման, որն էլ պատճառն է քաղաքակրթական մինիմալիզմի և համահարթեցման՝ իրական բացարձակ հեղինակությունները փոխարինվում են մարդու կողմից ստեղծվածներով, որի վտանգավոր արտահայտությունն է նոր կրոնի՝ «իրավունքի կրոնի» տենչը՝ ի հակադրություն պարտավորությունների և պատասխանատվության: Հոգևոր կյանքում ևս սպառողական հոգեբանությունը նոր շերտ է ընդգրկում, որտեղ մարդը ձգտում է ստանալ և ոչ թե տալ: Տնտեսական նման միտքը տարածվում է տարբեր ձևերով, ինչպես լիբերալիզմը եւ տեխնոլոգիաների զարգացումը, ազատականություն ամեն ինչում առանց սահմանի, որի բուն թիրախը կրոնն է կամ այն կրող հաստատությունը՝ համայնքը: Համայնքային կյանքի գիտակցությունն ու անհրաժեշտությունը փոխարինվում է անհատապաշտության գաղափարով և որպես հետևանք, մարդու իրական կարիքները և զգացումները, հատկապես մարդը մարդու կարիքն ունենալու բացարձակ գաղափարն աննկատ կերպով տեղատվություն է ապրում և պտտվում է սպառողականության թելադրանքի շուրջ, որում ահռելի դերակատարություն ունի ժամանակակից մամուլի (մեդիա) աշխարհն իր բոլոր դրսևորումներով՝ բացասական և տագնապալի լուրերով մարդուն պահելով կախվածության և տագնապի մեջ՝ նրան զրկելով մտածելու և իրական կարիքները գնահատելու կարողությունից: Իրական արվեստը, մշակույթը, մարդկային բոլոր ազնիվ զգացումները դառնում են ապրանք, գովազդի միջոց՝ վերացնելով այս բոլորի վեհությունն ու խորհրդավորությունը, մարդուն իր բոլոր ապրումներով վերածելով և գրեթե հավասարեցնելով ապրանքի կամ թվանիշի աստիճանի: Սերը և սիրո զգացումը վերածվում է ժամանցային մի երևույթի, որում սիրո սրբությունն ու սրբազնությունը նկատվում է լուսանցքային և անկարևոր: Այս իմաստով մարդկությունը հայտնվել է քաղաքակրթական համահարթեցման ալեբախումների մեջ: Խելահեղ արագությամբ զարգացող տեխնոլոգիաները թվացյալ կերպով մարդու երջանկությանը ծառայելու պատրանքն են ստեղծում՝ փորձելով հատկապես տնտեսական ու նյութական միջոցներով, ամեն ինչում առանց սահմանի՝ ազատականության իդեալով բավարարել մարդկային կարիքները: Մարդն ըստ էության մեր ժամանակներում դառնում է անդեմ սպառող, համարակալված ապրանք: Հատկանշական է նաև, որ այս տրամաբանությամբ տեխնոլոգիաների զարգացումը բերում է մարդկանց հարաբերությունների փոփոխմանը, մենք կարծես ապրում ենք գլոբալ կազինոյում կամ գլոբալ լունապարկի մեջ՝ հայտնագործության եւ դրամի, նյութի ու տեխնիկայի հետ միասին: Մինչդեռ այսօր ինքնության կորստի վտանգի, հուսահատության, վախի, անորոշության և անհատապաշտության հոսանքին դեմ հանդիման գտնվող մարդն ամեն ինչից առավել մարդու և Աստծու կարիքն ունի: Այս տրամաբանությունը, հաստատումը կամ ներքին մարդկային բնական զգացումն ու պահանջը բավարարելու առումով էլ ստեղծված ժամանակակից «աստված» սիրում է մարդուն և բացառիկ ծրագիր ունի նրա համար, բայց այն չի ցանկանում, որպեսզի այդ ծրագիրն իրականացվի տառապանքով, ինքնազոհողությամբ և հոգևոր տևական պայքարով: Այսպիսի ընկալումը խաչելության պատրանքն է առանց գամերի և փշե պսակի, մարդու փրկության ձգտումն է առանց Աստծու՝ սեփական ջանքերով, իրական և խորքային պաշտամունքը վերածելով ժամանցային միջոցառման: Սա հավատքի նվազեցումն է սոսկ արժեհամակարգային և բարոյական գաղափարախոսական աստիճանի, կենդանի ապրող հավատքը վերափոխելով մշակութային մնացուկի կամ մտահայեցողական խաղերի՝ այսինքն կրոն առանց Աստծու կամ քրիստոնեություն առանց Քրիստոսի, մշակութայնացած քրիստոնեություն առանց Քրիստոսի Անձի:

գ) Կրոնական համահարթեցում. - Ժամանակակից քրիստոնյա Եվրոպան ապրում է, թերևս, բարոյական և հոգևոր ճգնաժամի ամենածանր օրերը, որը մյուս կողմից նաև կարող է մղել հոգևոր արթնության, արմատների և ինքնության փնտրտուքի և վերագտնման: Եվրոպայում հիմնական առումով բախում է տեղի է ունենուն անհատական ու համայնքային կյանքի գիտակցության միջև (individuum vs. person), փորձելով ամեն գնով կրոնը՝ համայնքային հաղորդութենական կյանքը դարձնել անկարևոր և անընդունելի՝ կրոնականությանը հակադրելով հոգևորությունը: Կրոնը դառնում է ատելի, քանի որ այն ընկալվում է որպես պատվար լիբերալիզմին և համահարթեցմանը, որոնք ձգտում են «սպանել» Աստծուն, բնաջնջել ընտանիքի գաղափարը, վերացնել ապրող Աստծո իրականությունը, որովհետև կրոնը հարաբերականությանը հակազդում է հեղինակության բացարձակությամբ, ազատականությանը՝ ազատությամբ, իրավունքին՝ պատասխանատվությամբ, մեղքին՝ ապաշխարությամբ, անորոշությանը՝ հույսով, անհատին՝ համայնքով: Ի հեճուկս արևմտյան մտածողության, արևելքը դեռևս ունի այն միջավայրը, ուր մարդը արժեքավոր է իր համայնքային կյանքով: Անհատը նշանակություն ունի այնքանով, որքանով նա անձ է, որքանով նա ապրում է համայնքի մեջ: Այսուհանդերձ, ժամանակակից աշխարհում այս ընկալմանն ի պատասխան ծնվել է ամերիկյան մեսսիայականությունը կամ մեսիանիզմը, որը ոչնչով ավելի լավը չէ քան մահմեդական արմատական ծայրահեղականությունը, (որտեղ տնտեսության կամ ունեցվածքի երաշխավորը Աստված է), որոնք չեն տարբերվում իրենց մոտեցումներով, մեթոդներով, նպատականերով` ստեղծելու “մեղրի և կաթի երկիրը”, որը սակայն կառուցված է “ոսկե հորթի” պաշտամունքի՝ փողի վրա, in god we trust հռչակումով, որտեղ փողը կամ տնտեսական գործունեությունը գրեթե նույնականացվում է Աստծո հետ:

Բնականաբար այսպիսի միջավայրի համար հոգևոր կյանքը դարձել է մեծագույն սպառնալիք: Այս իմաստով չեն դադարում տարատեսակ հարձակումները հոգևոր կյանքի և հանրային կյանքում առանցքային դերակատարություն ունեցող համայնքային գիտակցության դրսևորումների վրա ինչպիսին են եկեղեցին և ընտանիքը: Հստակ է որ, Եկեղեցին ապրում է աշխարհի մեջ, աշխարհի հետ և շատ հաճախ էլ գործում է ընդդեմ աշխարհի այդ աշխարհի քավության համար՝ առաջնորդելով նրան ապաշխարության՝ metanoia-ի, այն երջանիկ փոփոխության, որն ազատագրում է մարդուն և վերադարձնում իր բնական և աստվածային նկարագրին: Մեր օրերում մարդու արժեքի պաշպանության միակ և իրական հակազդեցության օջախը եկեղեցին է՝ իր հաղորդութենական համայնքային շնորհով: Այսօր, սակայն, եկեղեցին կարիքն ունի վերադառնալու իր համայնքային նկարագրին և էությանը՝ ստեղծելու այն միջավայրը, ուր մարդիկ կիսում են բոլոր ուրախություններն ու խնդիրները, որտեղ հաղթանակը, զոհաբերությունը և արդարությունը իրականություն են դառնում, որտեղ ապրում են այն գիտակցությամբ, որ ինչ պատահել է Քրիստոսին պատահում է նաև մեզ: Արդյունքում աշխարհին կվերադարձվի խաղաղությունը, ներդաշնակությունը, որտեղ չեն հաջողում զենքով ու ռումբերով՝ այլ երկխոսությամբ: Այսօրվա բոլոր թիրախները ուղղված են մարդու հոգևոր կյանքին, ինչը ուղղակի կամ անուղղակի կերպով առնչվում է եկեղեցու հետ: Հետևաբար, մարդն առավել քան երբևէ անպաշտպան է, և իրական պատերազմը ոչ թե ռազմի դաշտում է, այլ հարձակումը տեղի է ունենում մարդու հոգու և մտքի աշխարհի վրա ուր հանգրվանում է Ավետարանի գանձը:

Այս ամենը մեզ պետք է հուշի և թելադրի, որ եթե ուզում ենք ավելի լավ միջավայր ունենալ, մենք պետք է պատասխանատվությամբ վերաբերվենք մեր իրավունքներին և ինքնության փնտրտուքի մեջ պետք է հիշենք, որ մենք որպես անձինք ոչ թե պատահականության ծնունդ ենք, այլ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ:

Բագրատ եպս․ ԳԱԼՍՏԱՆՅԱՆ